Skip navigation

Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

Aanbesteding hulp bij het huishouden

Signalen van marktwerking

Door drs. C. Scholten en ir. B. Noordhuizen*

Op 1 januari van dit jaar is de AWBZ-functie huishoudelijke verzorging overgeheveld naar de nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). De aanbesteding van de hulp bij het huishouden door gemeenten heeft veel stof doen opwaaien.De geïntroduceerde marktwerking zou leiden tot massaontslagen in de thuiszorg en een verslechtering van de kwaliteit van de geboden hulp voor cliënten. Wat wordt beoogd met marktwerking in de zorg en wat zijn de eerste resultaten van de aanbesteding?

huishoudenEen nieuw zorgstelsel

De Wmo is een participatiewet met als uiteindelijk doel dat alle burgers kunnen meedoen in de samenleving. Ondersteuning bij maatschappelijke participatie kan het beste op lokaal niveau vormgegeven worden, zo is het uitgangspunt in de Wmo. Huishoudelijke verzorging was tot 1 januari van dit jaar een van de functies in de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Door het geleidelijk overbrengen van functies uit de AWBZ naar de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wmo, wil de overheid de AWBZ terugbrengen tot een publieke verzekering voor langdurige, continue zorg en bijzondere ziektekosten. De modernisering van de AWBZ moet ervoor zorgen dat het gezondheidszorgstelsel in Nederland, ondanks de vergrijzing, ook in de toekomst betaalbaar blijft.
De nieuwe Zorgverzekeringswet (Zvw) was in 2006 de meest zichtbare verandering voor burgers, als gevolg van de invoering van een nieuw zorgstelsel. Bij dit nieuwe zorgstelsel hoort een cliënt die zich opstelt als kritische consument die zowel zorgverzekeraars als zorgaanbieders onderling vergelijkt.

Marktwerking in de zorg
Centraal in het nieuwe zorgstelsel staat het begrip 'marktwerking in de zorg'. Uitgangspunt is dat zorg een product is op een markt van vraag en aanbod. Het gaat hierbij niet om een 'zuivere' markt maar om een gereguleerde markt. Immers, de gezondheidszorg heeft te maken met publieke belangen: de belangen van iedereen die beroep moet doen op zorg. De overheid, in de vorm van het Ministerie van Volksgezondheid, welzijn en Sport, blijft eindverantwoordelijk voor een kwalitatieve en toegankelijke gezondheidszorg voor alle burgers.

Met marktwerking in de zorg worden verschillende doelen beoogd:
- Een hoge kwaliteit van de zorg;
- Een goede prijs/kwaliteit verhouding voor zorgproducten (doelmatigheid);
- Een op de vraag afgestemd zorgaanbod, te realiseren door innovatie en differentiatie in zorgproducten;
- Keuzemogelijkheid tussen verschillende aanbieders voor cliënten;
- Meer transparantie van de kwaliteit van de zorg.

Marktwerking dient via de bovenstaande doelen uiteindelijk te leiden tot betere, doelmatigere zorg. Een ambitieuze doelstelling, waarvan niet verwacht mag worden dat deze terstond wordt behaald.

Resultaten van de eerste aanbesteding
Gemeenten hebben de hulp bij het huishouden voor het eerste uitvoeringsjaar van de Wmo ingekocht via een Europese aanbesteding. In opdracht van het Ministerie van VWS heeft Research voor Beleid een onderzoek uitgevoerd naar inhoud, verloop en resultaten van de aanbesteding door gemeenten. In februari had ruim 80% van de gemeenten de aanbesteding en gunning van de hulp bij het huishouden afgerond. De keuzes die gemeenten bij de aanbesteding hebben gemaakt en de resultaten van de gunning laten eerste signalen van marktwerking zien:

- concurrentie op prijs en kwaliteit;
- gemiddeld lagere prijs voor hulp bij het huishouden dan in 2006;
-contractering van nieuwe aanbieders door gemeenten;
-keuzevrijheid tussen aanbieders voor cliënten;
-heroriëntatie op de eigen organisatie door zorgaanbieders (certificering, efficiëntie, klantgerichtheid);
-productinnovaties.

Gemeenten hebben bij de aanbesteding gebruik gemaakt van de gunningscriteria prijs en kwaliteit, waarbij zij kwaliteit gemiddeld zwaarder hebben gewogen dan prijs. Hierbij hebben gemeenten uitgebreide kwaliteitseisen gesteld aan de zorgaanbieders. De belangrijkste kwaliteitseisen die door het merendeel van de gemeenten worden gehanteerd, zijn:

- de levering van zorg binnen een gestelde termijn na aanmelding (97%)
- de wijze waarop gegevens worden aangeleverd (91%)
- het vastleggen van afspraken met de cliënt in een hulpplan (84%)
- de eisen aan samenwerking in de keten (84%)
- de eisen aan de opleiding van het uitvoerend personeel (81%)
- de mogelijkheid voor inzet van mensen met een WWB-uitkering (73%)

Gemeenten zijn over het algemeen tevreden over de prijs-kwaliteitverhouding van de ingekochte hulp bij het huishouden. De gemiddelde prijs waarvoor geïnterviewde gemeenten hulp bij het huishouden hebben ingekocht ligt onder het (maximale) CTG tarief voor 2006.

De aanbesteding heeft ruimte gegeven aan nieuwe zorgaanbieders, dat wil zeggen aanbieders die vóór 2007 geen huishoudelijke verzorging leverden in die gemeente. Negen van de tien gemeenten hebben gedeeltelijk nieuwe aanbieders gecontracteerd. De grootste nieuwe aanbieder is in 86% van de gemeenten een thuiszorgorganisatie. De vrees dat gemeenten massaal zouden kiezen voor schoonmaakbedrijven blijkt ongegrond. Slechts één gemeente heeft een schoonmaakbedrijf gecontracteerd als een van de twee grootste nieuwe aanbieders. Het totale aantal aanbieders waar cliënten uit kunnen kiezen is meestal gelijk gebleven of toegenomen. Met het contracteren van (een gedeelte van) de 'oude' aanbieders die voor 2007 al actief waren in de gemeente, komen de gemeenten tegemoet aan een belangrijke wens van cliënten om hun oude zorgaanbieder, en daarmee, zo hopen zij, ook hun oude zorgverlener, te behouden.

aanbestedingOp kleine schaal is de aanbesteding voor zorgaanbieders een stimulans geweest om kritisch te kijken naar eigen organisatie. Enkele zorgaanbieders geven aan nu (meer) aandacht te besteden aan:

- certificering en het beter omschrijven van hun bedrijfsprocessen;
- het vergroten van de efficiëntie in de organisatie van de zorg;
- het verbeteren van de klantgerichtheid.

Ook zijn enkele van de geïnterviewde zorgaanbieders actief met het ontwikkelen van nieuwe producten om aan te sluiten bij de wensen en behoeften van cliënten en zich te onderscheiden van concurrerende aanbieders. Een voorbeeld is het inzetten van een coach/ondersteuner voor alphahulpen. Zorgaanbieders willen op deze manier meer kwaliteit en signalering bieden tegen de relatief lage prijs van een alphahulp. Een ander voorbeeld is het aanbieden van een alfahulp waarbij door de cliënt de kassiersfunctie (het uitbetalen van de alphahulp) wordt overgenomen door de zorgaanbieder.

Kantekeningen bij de eerste resultaten
Uiteraard zijn de beschreven signalen van marktwerking, vier maanden na de invoering van de Wmo, echt 'eerste' signalen. De gunningen zijn recent afgerond en de volledige resultaten van de aanbesteding zullen pas over langere tijd zichtbaar worden. In het veld is er angst voor de negatieve kant van marktwerking. Zo zijn gemeenten afwachtend ten aanzien van de kwaliteit die in de praktijk geleverd zal worden. Dit geldt met name voor aanbieders die een relatief lage prijs hanteren. Op dit moment kan nog geen uitspraak worden gedaan over de kwaliteit van de hulp in het huishouden in de praktijk. Controle van zorgaanbieders op naleving van de overeengekomen kwaliteitseisen door gemeenten is in de komende maanden van groot belang. Volgens een deel van de aanbieders zijn de lagere tarieven die bij de gunningen overeen zijn gekomen, in combinatie met de uitgebreide kwaliteitseisen die gemeenten stellen, niet reëel. Zorgaanbieders vrezen in de nabije toekomst (ernstige) financiële problemen.

Veel stof
De invoering van de Wmo en de aanbesteding van de hulp bij het huishouden heeft de gemoederen de afgelopen maanden flink bezig gehouden. Dit geldt zowel voor gemeenten, zorgaanbieders en cliëntenorganisaties als voor de landelijke politiek. Met name het (mogelijk) verloren gaan van banen in de thuiszorg en het (al dan niet gedwongen) omzetten van contracten van thuiszorgmedewerkers in loondienst naar alphahulpen, doen veel stof opwaaien. Vanuit de Tweede Kamer gaan stemmen op om de marktwerking in de zorg en verplichte aanbestedingen door gemeenten af te schaffen. De staatssecretaris van VWS heeft inmiddels aangekondigd 20 miljoen euro beschikbaar te stellen voor scholing van thuiszorgmedewerkers die dreigen hun baan te verliezen, zodat ze gekwalificeerd zijn te werken in de sector verzorging en verpleging, waar een personeelstekort wordt verwacht.

Conclusie
De roep om 'ingrijpen' komt te vroeg. Op dit moment is de Wmo vier maanden oud. Concurrentie op prijs en kwaliteit is een van de kernpunten van marktwerking. Bij de aanbesteding van de hulp bij het huishouden is tussen aanbieders geconcurreerd op prijs, waarbij gemeenten uitgebreide kwaliteitseisen als voorwaarden voor gunning hebben vastgesteld. Verschuiving in de markt zijn niet alleen een gevolg, maar ook een wezenlijk onderdeel van marktwerking. Of marktwerking in de zorg de gewenste effecten zal hebben is nog niet duidelijk. De aanbesteding van de hulp bij het huishouden laat echter wel de eerste positieve signalen zien. Om een afgewogen eindoordeel te kunnen vellen over de eerste aanbesteding van de hulp bij het huishouden is meer tijd nodig.

Projectinformatie en rapport

*Christel Scholten is research manager Zorg en Welzijn, Betty Noordhuizen is onderzoeker Zorg en Welzijn bij Research voor Beleid

Links referenced
Projectinformatie en rapport
http://www.research.nl/handlers/launchapp.cfm/23,63,capp?appaction=displayReport&onderzoekid=798049936

Location http://www.basis-online.nl/index.cfm/1,104,297,0,html