Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Prognoses voor de Mainportfunctie

Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020?

Door Eric Kroes, MSc*

Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de vierde luchthaven van Europa die aantallen nog wel aan en daarmee zijn Mainportfunctie handhaven en uitbouwen? Levert dat niet teveel geluidhinder op? En mochten er capaciteitsproblemen zijn: welke maatregelen zou de minister kunnen nemen om die op te lossen?

Twee jaar geleden werd RAND Europe (nu: Significance) door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat benaderd om een serie nieuwe prognoses te maken van de te verwachten aantallen luchtreizigers op Schiphol in 2020. Wat zou er gebeuren als er geen beperkingen zouden zijn wat betreft het aantal startbanen, de luchthavengebouwen of de geluidhinder? Welke problemen kunnen dan ontstaan, en wat zijn de maatschappelijke gevolgen daarvan? Tenslotte was de vraag welke maatregelen getroffen zouden kunnen worden, en hoe effectief die maatregelen zouden zijn.
Waarom nieuwe prognoses? De vorige prognoses zijn eind jaren '90 gemaakt. Sindsdien hebben verschillende belangrijke gebeurtenissen gevolgen gehad voor de ontwikkeling van de Nederlandse luchtvaart: 11 september 2001, de oorlog in Irak,
de SARS epidemie, de fusie tussen Air France en de KLM en de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

Airport Catchment Area Competition Model
Om de gestelde vragen te beantwoorden is een prognosemodel voor de luchtvaart ontwikkeld. Dit model, het ACCM (Airport Catchment Area Competition Model), is een verdere ontwikkeling van een aantal rekeninstrumenten dat al eerder beschikbaar was. Uitgangspunt vormt een database waarin de bestaande luchtreizen en de uitgevoerde vluchten in detail worden beschreven.Vervolgens wordt berekend welke groei aan luchtreizen en vluchten in de toekomst is te verwachten, afhankelijk van de veronderstelde economische en technologische ontwikkelingen.Tenslotte wordt berekend hoe de reizigers zich zullen verdelen over de verschillende vervoerwijzen (voor Europese reizen kan ook de auto of de trein worden gebruikt), de luchthavens (in binnen en buitenland) en de luchtvaartmaatschappijen (inclusief de goedkope luchtvaartmaatschappijen).

Vier vergezichten op Nederland
Om het model toe te kunnen passen moeten er overzichten worden gemaakt die de bevolking en de economische situatie van alle landen in 2020 beschrijven, en ook de ontwikkeling van de soorten vliegtuigen, de aantallen directe en indirecte vluchten van alle luchthavens, en nog veel meer gegevens. Natuurlijk is de toekomst onzeker, en niemand kan precies aangeven hoe al die gegevens er in 2020 zullen uitzien. Daarom wordt gewerkt met scenario's: dat zijn mogelijke toekomstbeelden die aangeven hoe het een en ander in 2020 eruit zou kunnen zien. Het Centraal Planbureau (CPB) heeft in 2004 met de publicatie Vier vergezichten op Nederland de mogelijke ontwikkelingen in vier scenario's in kaart gebracht:

Global Economy, met een sterk internationaal georiënteerde economische ontwikkeling met vooral private investering; dit scenario gaat samen met een sterke groei van de luchtvaart, met veel overstappende reizigers op Schiphol;
Strong Europe, ook sterk internationaal georiënteerd maar meer op Europa gericht, en met meer overheidsinvestering; de groei van het luchtverkeer is hierbij minder sterk, maar er blijven relatief veel reizigers overstappen op Schiphol;
Transatlantic Markets, meer nationaal gericht maar wel weer met vooral private investering; de groei van de luchtvaart is sterk, maar het aantal overstappende reizigers op Schiphol is minder;
Regional Communities, ook meer nationaal gericht maar nu in combinatie met vooral overheidsinvestering; de groei van de luchtvaart is minder, en ook het aantal overstappers is relatief klein.

Deze vier scenario's zijn met het ACCM-model doorgerekend. De uitkomsten zijn gegeven in figuur 1 (zwarte balken). Het voorspelde aantal vluchten op Schiphol in 2020 loopt, afhankelijk van het scenario, uiteen van een kleine 500.000 vluchten per jaar tot bijna 900.000. Het aantal vliegtuigen dat in 2020 op de huidige startbanen kan worden afgewikkeld is ruim 600.000. En de geluidsgrenzen laten momenteel maximaal zo'n 480.000 vluchten per jaar toe. In 2020 zal dit naar verwachting toenemen tot zo'n 550.000 tot 600.000, als gevolg van het gebruik van stillere vliegtuigen. De maximaal toelaatbare aantallen vluchten zijn ook gegeven in figuur 1 (donkergroene balken).

Vier vergezichten op Schiphol
De belangrijkste conclusie is dat in twee van de vier scenario's voor 2020 de huidige luchthavencapaciteit onvoldoende is: het aantal luchtreizigers overschrijdt dan de huidige capaciteit. Vooral de geluidhinder zou problemen opleveren. Dit betekent dat er een reële kans is dat er al voor 2020 problemen gaan ontstaan op Schiphol. Wat valt daaraan te doen? Luchtvaartdeskundigen hebben in overleg met het Ministerie van Verkeer en Waterstaat drie mogelijke maatregelen vastgesteld:

1. Het vrij "verhandelen" van de rechten om te mogen starten en landen (in plaats van het huidige systeem van toewijzing van start- en landingsrechten dat meer op het behoud van de bestaande rechten is gebaseerd);
2. Het invoeren van algemene heffingen op het vliegen, bijvoorbeeld het heffen van BTW op vliegtickets (momenteel vrijgesteld), het invoeren van een brandstoftoeslag op kerosine of het heffen van een vliegbelasting op tickets;
3. Het invoeren van specifieke heffingen om de geluidhinder te verminderen (bijvoorbeeld door nachtvluchten extra duur te maken, of door de luchthavengelden voor stille vliegtuigen veel lager te maken dan die voor lawaaiige vliegtuigen).

Deze maatregelen zijn aan het ACCM-model getoetst en de uitkomsten beoordeeld op drie soorten criteria:

1. De efficiëntie: hoeveel meer vluchten zijn er mogelijk op Schiphol door de maatregelen (binnen de capaciteitsgrenzen)?
2. De neveneffecten: gaat het marktaandeel van KLM/Skyteam omlaag? Is er een vermindering van het aandeel overstappers op Schiphol? Zijn er negatieve welvaartseffecten voor de Nederlandse bevolking?
3. De robuustheid: zijn de uitkomsten gelijksoortig bij verschillende toekomstscenario's? Of pakken de maatregelen juist heel anders uit in de verschillende scenario's?

De beoordeling wees uit dat de eerste maatregel, het verhandelen van start- en landingsrechten, de beste is: zeer effectief (zie figuur 1, lichtgroene balken), weinig neveneffecten en uitkomsten die weinig afhankelijk van het scenario zijn. Een probleem is wel dat deze maatregel nu (nog) niet is toegestaan. De EU heeft haar wel in studie.

De tweede soort maatregelen, de algemene heffingen, zijn vanuit het oogpunt van de mainportfunctie minder efficiënt, de neveneffecten zijn soms negatief en de effecten lopen uiteen voor de verschillende scenario's. Daarmee lijken deze maatregelen hier minder goed.
De derde soort maatregelen, specifiek op geluidsvermindering gerichte heffingen, zijn meer efficiënt, de neveneffecten lopen uiteen en de uitkomsten zijn voor een deel verschillend per scenario. Gezien vanuit de mainportfunctie zijn deze maatregelen minder goed dan de eerste maatregel, maar beter dan de algemene heffingen.

Het is duidelijk dat de uitkomsten van de beoordeling sterk afhankelijk zijn van wat men probeert te bereiken. In deze studie is uitgegaan van de mainportfunctie van Schiphol als doel. Als bijvoorbeeld zou worden nagestreefd de CO2 uitstoot te beperken dan zou de beoordeling heel anders uitvallen. Het onderzoek werd in 2006 afgerond. Significance is inmiddels langs drie verschillende sporen bezig met follow-up activiteiten en voert momenteel nieuwe berekeningen uit van de effecten van andere beleidsmaatregelen. In opdracht van het ministerie van V&W wordt het Schipholmodel verder ontwikkeld en verbeterd. Ook heeft Significance onlangs van het Franse Ministerie van V&W opdracht gekregen om een soortgelijk model te ontwikkelen voor de luchthaven Roissy / Charles de Gaulle bij Parijs.

*Eric Kroes is directeur van Significance

Rapport:
Mainport Schiphol: Vier vergezichten op Schiphol, Scenario Policy Assessment, Ministeries van Verkeer & Waterstaat, VROM en Economische Zaken, 2006

Bronnen:
ACCM Model
Vier vergezichten op Nederland, CBS, 2004