Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Van 'geen werk' naar 'werk zat'

Amsterdam: succes dwingt tot keuzes

Door dr.H.M.Post en drs.A.van Bochove*

De haven van Amsterdam groeit stormachtig. In het eerste halfjaar van 2007 groeide de overslag van goederen met bijna tien procent. De werkgelegenheid in de haven neemt navenant toe. De vraag naar werk is groter dan het aanbod van krachten en toch blijven er in de stad wijken met armoede, jeugdwerkloosheid en alle problematiek van dien.

Er zijn steden met grote problemen, er zijn steden met grote kansen. In Nederland is er één stad met én grote problemen én grote kansen, het kenmerk van een metropool. Deze stad is Amsterdam. Hier heerst de grootstedelijke paradox: de beste mogelijkheden voor laagopgeleiden om een baan te vinden naast forse indicaties voor armoede en stagnaties.
De problemen zijn: een arbeidsmarktbestand met een groot aandeel allochtonen, met polarisatie tussen de boven- en onderkant en institutionele onrust. De mismatch op de Amsterdamse arbeidsmarkt is groter dan elders. Er zijn veel werkzoekenden met een lagere opleiding, waaronder een groot aantal langdurig werklozen en ouderen, terwijl de vacatures vaak vragen om mensen met een hogere opleiding. En, hoewel sterk gedaald, is er nog een behoorlijke jeugdwerkloosheid in de stad. In Amsterdam Zuidoost heeft 10 procent van de jongeren geen baan. Überhaupt heerst er armoede in de wijken waar voornamelijk de eerste en tweede generatie allochtonen wonen. Amsterdam West en Zuidoost zijn al jarenlang brandpunt als het gaat om veiligheid, welzijn en integratie.
Probleem en kans tegelijkertijd?: In de Bijlmermeer zijn veel werkloze mannen en in Amsterdam West is er nog een groot arbeidspotentieel onder moslim vrouwen.
De kansen zijn: veel dynamiek, veel mogelijkheden om van baan te wisselen, forse vraag naar werknemers in alle sectoren op alle functieniveaus en een optimistisch economisch klimaat. Hield het voor de arme wijken gewoonlijk op met: 'geen werk', nu is er werk zat. Een uitdaging voor de stad?

Zeehaven internationaal logistiek centrum
Amsterdam heeft een haven. Met haar stormachtige groei is de werkgelegenheid zelfs zo toegenomen dat er een dringende vraag is ontstaan naar personeel. Niet alleen in de haven maar ook in andere sectoren is er een steeds dringender vraag naar beschikbare mensen.I n Amsterdam worden ruim 1.900 hectare havengebied en 600 hectare vaarwater beheerd, waarbij de exploitatie zich richt op haventerreinen, kades en water. De directe maritieme werkgelegenheid in de Amsterdamse zeehavenregio bedraagt zo´n 38.000 personen. Maritieme en continentale goederenstromen komen samen in de haven, daar vindt de overslag, opslag, en distributie van deze goederen plaats. Daarna volgt verder transport. Maar er is meer dan de directe werkgelegenheid. De haven is multifunctioneel, sterk in het bewerken van de aangevoerde goederen, en de regio Amsterdam is een vestigingsplaats van havengerelateerde industrie, handel en zakelijke dienstverlening. De maakindustrie is hier een belangrijk deel van de industrie. Maakindustrie investeert meer dan evenredig in opleiding en ontwikkeling en is daarmee een belangrijke plek van innovatie.

Nu is de Amsterdamse haven geen op zichzelf staande haven meer. De haven is verbonden met de havens van Zaanstad, Velsen/IJmuiden en Beverwijk Daarom spreekt men van een havenregio in het Noordzeekanaalgebied. De Amsterdamse zeehavens zijn uitgegroeid tot een internationaal logistiek centrum, waar grootschalige op- en overslag van goederen gepaard gaat met logistieke industriële verwerking. Dit maakt de gehele Amsterdamse havenregio van groot belang voor de economie.

Van aanbod naar vraag
In het politieke klimaat heeft zich onlangs een omwenteling voltrokken. Was het beleid van het Kabinet Balkenende III nog stevig centralistisch en had de landelijke overheid het voor het zeggen, bij het kabinet Balkenende IV komt zelfs het woord wijk voor in het regeerakkoord. Het beleid wordt meer decentraal. Het adagium is: decentraal wat kan, centraal wat moet. De bevoegdheden, middelen en verantwoordelijkheden worden verschoven van het rijk naar provincie of gemeente. De regio's kunnen weer aan de gang en zullen zichzelf opnieuw moeten definiëren. Nu op dit moment de banengroei de groei van de beroepsbevolking overtreft is de stad vrij, maar ook verplicht, om het werkgelegenheidvraagstuk, de vraag naar werkenden en aanbod en verborgen aanbod van werkenden, naar haar eigen hand te zetten.
De afgelopen jaren is de aandacht van het arbeidsmarktbeleid vooral uitgegaan naar de aanbodzijde: hoe slagen we erin meer werklozen aan een baan en uit de uitkering te helpen? De relatief snelle omslag naar groeiende tekorten op de arbeidsmarkt verlegt de aandacht van het arbeidsmarktbeleid naar de vraagzijde. De Amsterdamse haven is hiervan een pregnant voorbeeld.

Nuttig maar niet voldoende
Ieder half jaar verschijnt de Regionale arbeidsmarktmonitor Zuidelijk Noord-Holland, een eigen uitgave van het Platform Arbeidsmarkt en Onderwijs (PAO).Met deze Monitor wil het PAO een actueel beeld schetsen van de stand van zaken op de Amsterdamse en regionale arbeidsmarkt en in het onderwijs.
De Arbeidsmarktmonitor is een boek vol cijfers. Cijfers representeren en ontsluiten werelden, maar men moet de contextuele wereld van de cijfers goed in beeld hebben om de gerepresenteerde en ontsloten wereld te herkennen. Daarom heeft de monitor zich doorontwikkeld. De editie van september 2007 bevat een uitgebreide analyse van de arbeidsmarkt in de Amsterdamse haven. De ontwikkeling van de werkgelegenheid in het Noordzeekanaalgebied en in geheel Nederland vanaf 1998 in beeld laat zien dat de totale werkgelegenheid tussen 1996 en 2006, dus nog voor de sterke groei in het eerste semester 2007, in het gebied al met ongeveer 13.000 banen is toegenomen.

Deze stijging was vooral toe te schrijven aan de zakelijke dienstverlening. In de industrie daalde het aantal arbeidsplaatsen, vanwege het vertrek van Corus. Ruim een derde van de bedrijven die zich in deze periode nieuw in de regio vestigden, is dan ook actief in de zakelijke dienstverlening. Overigens vestigden de meeste nieuwe bedrijven zich in Amsterdam. Want wat de positie van Amsterdam zeer bijzonder maakt is dat de stad een multimodaal knooppunt is. Ze beschikt over luchtvervoer, tramvervoer, treinvervoer, wegvervoer, transport over binnenwateren en over zee. Deze uitzonderlijke infrastructurele combinatie kan voor meer tijdkritische goederen worden ingezet dan alleen voor de bloemen uit Aalsmeer.
Om de problemen die de overgang van een arbeidsmarkt met een vraagtekort naar arbeidsmarkt met een aanbodtekort te tackelen, is het niet voldoende dat de regio Amsterdam terugvalt op de gebruikelijke beleidsinstrumenten. Projecten tegen schooluitval en het verzwaren van overlegplatforms, het mobiliseren van arbeidsreserves en een betere aansluiting van onderwijs en arbeidsmarkt zijn nuttig maar zijn niet toereikend. Schooluitval en jeugdwerkloosheid bestaan nog steeds.
De ontwikkeling van 'geen werk' naar 'werk zat heeft de problemen in de arme wijken nog niet opgelost. Er zijn andere blokkades, er is in de wijken gelegen naast de rijke wijken van Centrum, Oud Zuid en Zeeburg sprake van sociaal-culturele achterstand, radicalisering en een afhankelijkheidscultuur.
De vraag is, hoe zorgt Amsterdam ervoor dat de dynamische economie van de regio als een draaggolf door de wijken trekt? Het zou verbazingwekkend zijn dat in een stad die zo veel kansen biedt, uiteindelijk toch een omvangrijke groep mensen verloren dreigt te gaan.

Wet van de competitieve voordelen
Een ernstige krapte op de arbeidsmarkt vereist naast inspanning van bedrijven en maatregelen van het rijk, vooral strategieën van de regio. Het zich richten op speerpunten zou een strategie kunnen zijn. Omdat de basis van een bovengemiddelde prestatie van een industrie in een duurzaam concurrentievoordeel ligt, moeten energie en aandacht dan gericht worden op de sector of sectoren waarin men uitblinkt. Bepaalde sectoren, ook al is men daar goed in, moeten worden afgestoten omdat men in andere beter is. In wezen gaat dit om een toepassing van de concurrentiestrategieën en een versnelling van de'wet van de competitieve voordelen' van de Harvard econoom Michael Porter. De wet van de concurrentievoordelen toepassen houdt in dat men 'voor en tegen' kiest. Een voorbeeld is Estland, dat een kleine en overspannen arbeidsmarkt combineert met een sterke economische groei dankzij de keuze zich uitsluitend te richten op internet en telecom, een keus voor hyper-specialisatie. Estland maakte die keuze tijdens een hardhandige economische Umbruch.
Amsterdam staat voor de opgave keuzes te leren maken in een veelzijdige context die gericht is op 'alles is belangrijk'. Kiezen voor speerpunten is een opgave die inhoudt dat sommige bronnen van inkomsten geen prioriteit krijgen. Misschien houdt het in, niet langer kiezen voor een bepaald type toerisme, zoals de vrijgezellenparty's die georganiseerd worden voor Engelse toeristen. Dit type toerisme levert relatief weinig en laagopgeleid werk. Kortom, minder energie naar de horeca.
Van oudsher behoren haven en Amsterdam bij elkaar. In de vroege middeleeuwen was het Damrak, de monding van de Amstel ten noorden van de Dam, in gebruik als haven. Dit bleef zo tot in de zestiende eeuw. In de eeuwen daarna volgden uitbreidingen elkaar op en in opeenvolgende perioden heeft de haven Amsterdam welvaart gebracht. Men zou de keus kunnen maken de haven prioriteit toe te kennen en al wat daarmee is gerelateerd, industrie dienstverlening transport en logistiek. De uitdaging daarbij is het arbeidspotentieel van de werkloze mannen van de Bijlmer en moslimvrouwen uit Amsterdam West in de dynamiek mee te nemen. Focussen op de competitieve voordelen en compromisloze keuzes maken, voor die opgave staan het regionale bestuur en het stadsbestuur.

Informatie over arbeidsmarktmonitor van de Pao die eind september uitkomt is te vinden op:http://www.pao.amsterdam.nl/activiteiten/regionale:

* Hedda Maria Post is redacteur van BASIS, Aart van Bochove is directeur van adviesbureau Blaauwberg