Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Digitale leermiddelen

Kosten, kansen, bedreigingen

Door dr. H.M. Post*

De komst van de computer veranderde en verandert de samenleving. Vroeger was de eerste associatie bij digitalisering, een medische methode om de hartslag van een mens regelmatig te maken. Digitalisering nu, de steeds snellere hartslag van de maatschappij.

Onze samenleving is volgens het rapport van het Project Nationale Veiligheid inmiddels zo afhankelijk geworden van ICT, dat een digitale verlamming zou leiden tot een totale ontwrichting van de maatschappij. Bedreigingen zijn de tegenhanger van kansen: de samenleving zou natuurlijk niet in deze mate van computers gebruik maken als dat geen grote kansen had geboden. Verlamming is een –nu nog- virtuele dreiging. Research naar meer gebieden van toepassing van ICT gaat dan ook door. Eén van de gebieden waarin de computers zich een alsmaar belangrijker plaats verwerft, is het onderwijs.

Digitalisering en daling van schoolkosten

Uit onderzoek gedaan in 2005 bleek dat vanaf 2001 de prijs van leermiddelen in het voortgezet onderwijs sterk gestegen is. De gemiddelde prijsstijging van schoolboeken was vijfendertig procent. Verschillende factoren zijn hier debet aan, onder andere een luxere uitvoering van de boeken en de toename van de variëteit en het aantal werkboeken

De hoogte van de schoolkosten was regelmatig onderwerp van overleg tussen de Tweede Kamer en de Minister van OCW. In een van deze overleggen is gesproken over de manier waarop schoolkosten voor ouders omlaag gebracht kunnen worden. Een suggestie was de docenten voortaan zelf hun eigen (digitaal) lesmateriaal te laten maken. De Kamer heeft daarom aan de minister gevraagd na te gaan of digitalisering van lesmateriaal kan leiden tot een daling van schoolkosten voor ouders. Het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven (IOO bv) deed in 2006 onderzoek naar digitalisering van lesmateriaal. Niet alleen de kansen van digitalisering van lesmateriaal werd gescreend maar ook de bedreigingen. Of het ouders nu geld scheelt of niet, leerlingen zullen vast blij zijn als ze niet meer met zware boeken hoeven te zeulen.

Leerconcepten en ICT

Om de leerling toe te rusten voor deelname aan de kennissamenleving zal de school zich niet langer kunnen beperken tot kennisoverdracht. In het voortgezet onderwijs leren kinderen in het studiehuis zelfstandig werken. In het beroepsonderwijs heeft het competentiegerichte leren een plaats verworven. Het onderwijs heeft verschillende uitgangspunten en die kunnen door ICT ondersteund en versterkt worden. Leermiddelen kunnen alleen de onderwijskundige uitgangspunten versterken wanneer er een goede aansluiting is tussen beide elementen (Franken, 2003; Hoppe, 2003; Brummelhuis, 2006; Stichting Surf, 2004).

Binnen één onderwijsinstelling of opleiding komen verschillende leerconcepten naast elkaar voor en vragen verschillende daarbij aansluitende ICT-toepassingen. Zo zijn er:

• Het overdrachtsconcept waarbij de docent de informatiebron is en ICT een hulpmiddel bij presentatie, demonstratie en courseware.
• Het zelfstandiglerenconcept waarbij de leerling actief vorm geeft aan zijn eigen leerproces. ICT is hierbij informatiebron en een digitaal portfolio helpt bij inzicht en reflectie.
• Het ervarendlerenconcept waarbij de leerling leert in de praktijk. ICT is hulpmiddel bij casuïstiek, simulaties en communicatie met externe deskundigen.
• Het samenwerkendlerenconcept waarbij de leerlingen leren van en met elkaar. ICT is hulpmiddel bij communicatie (discussie, chat, e-mail) en bij delen van kennis (uitwisselen van documenten en producten).
• Het onderhandelingsconcept waarbij de leerlingen de leerinhoud bepalen. ICT is informatiebron, communicatiemiddel, overdrachtsmiddel en portfolio.

Pragmatisch, conceptueel, eclectisch

In de studie Digitale leermiddelen: kosten, kansen en bedreigingen van IOO worden twee vragen gesteld: Wat zijn de kansen en bedreigingen van digitalisering van leermiddelen en wat zijn de effecten van digitalisering op de prijzen van leermiddelen? Omdat leerconcepten, leermiddelen en scholen zeer van elkaar kunnen verschillen zijn eenduidige antwoorden niet onmiddellijk te geven. Om de complexe materie te kunnen hanteren zijn er op basis van literatuur drie manieren van ontwikkeling gepostuleerd. Aansluiting en penetratie zijn de twee criteria met behulp waarvan deze drie ‘ontwikkelpaden’ zijn uitgelijnd.

Bij het doordenken van de (ICT) hulpmiddelen naar een toekomstige situatie, lijkt de mate waarin de digitale materialen aansluiten bij het leerconcept waarbinnen het materiaal wordt ingezet en de penetratiegraad van digitale leermiddelen binnen het totaal van de leermiddelen van richtinggevend belang.

Op basis van bovengenoemde criteria zijn verschillende situaties onderscheiden:

1) Er bestaat een zwakke aansluiting met het leerconcept en het gebruik van digitale leermiddelen is incidenteel.

2) Er bestaat een sterke aansluiting met het leerconcept en een optimaal gebruik van digitale leermiddelen.

3) De situatie is zo dat niet beide criteria sterk zijn: ofwel de aansluiting met het leerconcept is sterk, ofwel het gebruik van digitale leermiddelen is optimaal

Op grond hiervan kan men de volgende ontwikkelingen veronderstellen.

1) Een pragmatisch gedreven ontwikkeling, waarbij sprake is van een zwakke aansluiting tussen digitale leermiddelen en het leerconcept en waarbij sprake is van een incidenteel gebruik van digitale leermiddelen.

2) Een conceptueel gedreven ontwikkeling, waarbij sprake is van een sterke aansluiting tussen digitale leermiddelen en het leerconcept en waarbij daarnaast sprake is van een optimaal gebruik van digitale leermiddelen.

3) Een eclectisch gedreven ontwikkeling, waarbij sprake is van een mengvorm van voornoemde uitersten.

Ontwikkelpaden

De pragmatisch gedreven ontwikkeling (1) maakt gebruik van mogelijkheden.

Dit ontwikkelpad gaat er van uit dat de verdere implementatie van ICT als leermiddel in sterke mate wordt bepaald door externe factoren zoals aantrekkelijk aanbod van een uitgever, een kritische noot van de Inspectie, de aantrekkingskracht van een extra subsidiebron et cetera. Bij de toepassing van ICT ontbreekt in het pragmatisch gedreven ontwikkelpad een heldere onderwijskundige visie.

Bij de conceptueel gedreven ontwikkeling (2) staan het onderwijsconcept en de visie op onderwijs centraal. Er is sprake van een integrale benadering. De ontwikkeling van het ICT-gebruik hangt sterk samen met onderwijskundige visie en de daarbij behorende leerconcepten van de instelling. De ontwikkeling en de toepassing van ICT is gedreven door de nieuwe onderwijskundige concepten. De penetratie van digitale leermiddelen is – gegeven de uitgangspunten van de school – optimaal. Het ICT-gebruik ondersteunt en versterkt de uitgangspunten van de school.

De eclectisch gedreven ontwikkeling (3) combineert sterktes en zwaktes. Hier is sprake van een eclectische toepassing van ICT en van nieuwe digitale leermiddelen. Soms is er sprake van een sterke penetratie van digitale leermiddelen terwijl de ICT in beperkte mate aansluit bij de gehanteerde leerconcepten. Er kan ook sprake zijn van een sterke aansluiting van de digitale leermiddelen bij het onderwijsconcept, terwijl er (nog) geen sprake is van hoog aandeel van de digitale leermiddelen in het totaal van de leermiddelen.

Kansen en bedreigingen

Van iedere manier van ontwikkeling, van het pragmatische, eclectische, en conceptueel gedreven ontwikkelingspad, zijn de kansen en bedreigingen bij inzet van digitale leermiddelen beschreven van uit het financiële perspectief, het klantperspectief, het vernieuwingsperspectief en het schoolinterne perspectief.

Het financiële perspectief geeft zicht op de vraag of er via de nieuwe leermiddelen mogelijkheden zijn voor meer doelmatigheid en kosteneffectiviteit. Bij het klantperspectief gaat het om de vraag of de leerlingen zich dankzij digitaal onderwijs beter kunnen redden op het vervolgonderwijs of op de werkplek. Bij het vernieuwingsperspectief gaat het om de vraag of de strategische doelen van de school beter bereikt kunnen worden. Bij het interne perspectief gaat het om de vraag of er voor leerkrachten meer uitdagingen in hun werk ontstaan.

Ontwikelpad 1, het pragmatische, heeft vanuit klantperspectief als kans dat de inzet van digitale leermiddelen leerlingen meer keuzevrijheid geeft. Dit brengt met zich mee dat het studietempo van sommige leerlingen verbetert. Een voorbeeld van een bedreiging vanuit intern perspectief is dat met het aanschaffen van digitaal materiaal de school de bestaande ICT-infrastructuur als te beperkt en te beknellend ervaart. Er blijken niet voldoende werkplekken te zijn en er is veel creativiteit en organisatievermogen nodig om de bestaande infrastructuur optimaal te benutten of uit te breiden.

Ontwikkelpad 2, het conceptuele, heeft vanuit innovatieperspectief als kans dat

de school aan een complete transitie van het oude aanbod werkt. Daartoe is binnen de school een ondersteuning en begeleidingsstructuur ingericht die deze veranderingsgezindheid blijvend kan continueren. Vanuit innovatief perspectief bezien zijn er op korte en middenlange termijn geen bedreigingen.

Ontwikkelpad 3, het eclectische, heeft vanuit financieel perspectief als kans dat er verstandig ingekocht wordt, dat er extra subsidies gegenereerd wordt en dat de kosten voor de aanschaf van schoolboeken door ouders lager wordt. Vanuit financieel perspectief is de bedreiging dat de aandacht van de school sterker gericht is op aanschaf van digitale middelen dan op de aandacht voor omscholen en bijscholen van het personeel. Het gevaar dat de nieuwe leermiddelen suboptimaal gebruikt worden is groot.

Het volgende staatje laat het totale pakket aan kansen en bedreigingen voor de drie ontwikkelrichtingen zien:

Kosten van leermiddelen

In de volgende tabel is een overzicht gemaakt van de gevolgen van verdere digitalisering voor de kosten van leermiddelen. Per leerling is er voor de scholen in euro’s een toename te verwachten bij de materiële en personele lasten van leermiddelen. Bijvoorbeeld pragmatisch 50+15=65. De kosten in euro’s die ouders jaarlijks aan boeken per leerling kwijt zijn, nemen voor elke ontwikkelrichting af; pragmatisch -20, eclectisch -40, conceptueel -160.

De verwachte gevolgen van de verdere digitalisering voor de drie ontwikkelrichtingen zegt nog weinig over de manier waarop de scholen er in de praktijk mee om zullen gaan. De spreiding van materiële kosten voor leermiddelen is er erg groot, namelijk van 22% tot 200% van het gemiddelde. Grote verschillen in materiële lasten voor leermiddelen lijken nauwelijks samenhang te vertonen met de hoeveelheid of de aard van de leermaterialen. Ook is er nauwelijks samenhang tussen de materiële kosten voor leermiddelen op de school en de bijdrage daarvoor van ouders.

De praktijk kent variëteit in de mate van integratie van digitale leermiddelen in het onderwijsproces. In de brief waarmee de Staatssecretaris de Tweede Kamer het onderzoek aanbood concludeerde zij, dat dit zich ook vertaalt in de kosten van digitale leermiddelen.

Rapport:

Z. Berdowski: Digitale leermiddelen Kosten, kansen en bedreigingen, Leiden, IOO, 2006

* Hedda Maria Post is redacteur van BASIS