Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 28 07

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Vergelijken of verklaren

Bouwleges uitgelegd

Door drs. K. van Dijken*

Het vergelijken van alles en nog wat heeft een grote vlucht genomen. Er zijn ontelbare websites met product- en prijsvergelijkingen en met vergelijkingen van prestaties van organisaties. Over het algemeen zijn de vergelijkingen vrij eenvoudig. Men vergelijkt de verschillen in prijzen, tarieven, uitgaven per inwoner, doorlooptijden, klachten et cetera. In de vergelijkingen wordt veelal geen rekening gehouden met omgevingskenmerken die de verschillen ook verklaren. Dat hierdoor mogelijkheden gemist worden om niet alleen te ‘vergelijken’ maar ook te ‘verklaren’ wordt geïllustreerd met een vergelijking van de bouwleges van gemeenten.

Vergelijken

De Vereniging Eigen Huis publiceert regelmatig een overzicht van de tarieven die burgers en bedrijven moeten betalen voor hun bouwvergunning in diverse gemeenten. Hieruit blijkt dat de prijs voor een identieke vergunning een factor vijf kan verschillen. Zo kost de reguliere bouwvergunning voor een nieuwbouwwoning van € 130.000 in Tytsjerksteradiel € 1.716 en in Rijnwoude € 5.519. Volgens de vigerende regelgeving mag het tarief alleen gebaseerd zijn op de kosten die de gemeente maakt om de vergunning te verlenen. Volgens de Vereniging Eigen Huis en andere onderzoeken worden de verschillen verklaard door kostenverschillen, door verschillende methoden van kostentoerekening, verschillende heffingsgrondslagen en kruissubsidiëring. Voor het bestuur, de Raad, de burgers en bedrijven is het verklaren van de verschillen belangrijker dan het constateren van de verschillen. Helaas ontbreekt deze stap in vele vergelijkingen en onderzoeken.

Verklaren
Toch is verklaren mogelijk of deels mogelijk met openbaar beschikbare gegevens. Dit zal op twee wijzen geïllustreerd worden. Ten eerste door de steekproef van de Vereniging Eigen Huis nader te analyseren en ten tweede door uit te gaan van de beschikbare gegevens van bijna alle gemeenten.

Voor 35 gemeenten in de vergelijking van de Vereniging Eigen Huis zijn de structuurkenmerken opgezocht die direct of indirect verband kunnen houden met de bouwvergunningverlening en het productieproces van de gemeenten. Het betreft kenmerken als de omvang van de gemeente, het aantal vergunningen, het aantal WOZ-objecten, de verhouding tussen woningbouw en utiliteit et cetera. Uit deze analyse blijkt dat de verschillen in de kosten voor een identieke bouwvergunning tussen de gemeenten voor 15% verklaard wordt door de WOZwaarde van de woningen in de gemeente en voor 15% door het aantal WOZobjecten in de gemeente. Hoe groter de gemeente en hoe groter het inkomen van de bewoners des te meer moet men betalen voor een identieke bouwvergunning. Vooral het feit dat het inkomen van de bewoners van invloed is op de prijstelling is opmerkelijk. Dit heeft niets te maken met de kosten van vergunningverlening.

Door voor deze gedeeltelijke verklaringen van de tariefverschillen te corrigeren, kan men de gemeenten en tarieven beter vergelijken. De verschillen zijn nu veel minder groot dan uit een eenvoudige vergelijking lijkt (zie tabel onderaan). In de gecorrigeerde tarieven zijn de tarieven gezuiverd voor structuur-kenmerken en omgevingsfactoren die de gemeenten niet kan beïnvloeden. De verschillen in de gecorrigeerde tarieven worden nu geheel door het eigen beleid van de gemeente verklaard.

Met kan de analyse ook uitbreiden tot 417 gemeenten. Voor deze zijn de gemiddelde legesopbrengsten per bouwvergunning bekend en allerlei structuurkenmerken. Met deze uitgebreide dataset kan aangetoond worden dat de verschillen in de gemiddelde bouwlegesopbrengsten voor 34% verklaard kunnen worden uit de volgende vier structuurkenmerken:

• het percentage vergunningen utiliteit op het totaal aantal bouwvergunningen (20%),
• de gemiddelde WOZwaarde van WOZobjecten (10%),
• het percentage woningen onder het totaal van de WOZobjecten (3%),
• de grootteklasse (1%)

Hieruit blijkt dat de dure bouwvergunningen voor bedrijfsgebouwen in belangrijke mate de verschillen in gemiddelde opbrengsten per vergunning verklaren. Bovendien kruissubsidiëren de gemeenten op allerlei wijzen de vergunningen. De vergunningen voor bedrijfsgebouwen subsidiëren de particuliere woningbouw en omgekeerd. En de particuliere woningbouw subsidieert de corporatieve woningbouw. Dit is niet verboden. Maar inzicht hierin geeft vergelijkingen wel meer betekenis. Gecorrigeerd voor bovenstaande structuurkenmerken wordt het tarief in Nieuwerkerk a.d. Ijssel voor een gemiddelde vergunning tweemaal hoger. Uit deze correctie blijkt dat het tarief per vergunning veel hoger moet zijn. Omdat dit feitelijk niet het geval is, ontstaat het vermoeden dat de gemeente voor utiliteitsgebouwen een zeer laag tarief hanteert. Immers juist de correctie voor het structuurkenmerk ‘vergunningen utiliteit in het totaal aantal vergunningen’ leidt tot een veel hoger tarief. Dit kan een aanwijzing zijn voor kruissubsidiëring. In het Rotterdamse tarief verandert nauwelijks iets na correctie. Dit kan duiden op een tariefstelling die enkel en alleen gebaseerd is op de gemaakte kosten door de gemeente. Nader onderzoek moet uitwijzen of deze verklaringen hout snijden.

Door te corrigeren voor de structuurkenmerken ontstaat een betere vergelijking van de verschillen in bouwleges tussen de gemeenten en ontstaat een eerste inzicht in de oorzaken voor de verschillen. Vergelijken wordt met dergelijke analyses een stap verder gebracht.

* Koos van Dijken is directeur van het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven, IOO

Literatuur:
- Vereniging Eigen Huis, Verschil in bouwleges niet uit te leggen; invoering kostenmodel nodig om grote verschillen terug te dringen, persbericht, 29 juli 2005 en Totaaloverzicht bouwleges 2005, www.eigenhuis.nl
- IOO & Manora Consultancy, Bouwleges gemeente Apeldoorn; een onderzoek naar rechtmatigheid en doelmatigheid, Leiden/Groningen, 2006.