Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Met de zee moet je niet spelen

Van Ditshuyzen, filmmaker tussen burger en bestuur

door dr. H.M. Post*

'Een land zonder documentaires is als een familie zonder foto's.' Als er iemand is die het foto-album van Nederland verzorgd heeft, is het Ireen van Ditshyzen. Toch karakteriseert deze uitspraak van de Chileense documentairemaker Patricio Guzmán de documentaires van Ireen van Ditshuyzen maar half. Zij doet meer dan situaties verklaren en vastleggen. Met haar documentaires over maatschappelijk relevante onderwerpen wil ze een actieve rol spelen in het verkleinen van de kloof tussen burger en bestuur en als trait-d'union fungeren tussen opdrachtgevers - ministeries, provincies, gemeentes, instellingen - en hun doelgroepen. Ze maakt documentaires die dilemma's zichtbaar maken en mensen hun eigen vragen laten ontdekken.

"Wat mij vooral bezighoudt is de vraag waarom mensen van elkaar verwijderd raken. Verwijdering voedt het gevoel van onveiligheid. Hoe krijgen we weer coherentie zodat mensen denken, ik heb een leuke buurman, wat kunnen we samen doen? De wereld is bitter geworden door elf september, door immigratie en door concentratie van groepen in bepaalde wijken. Groepen keren zich naar binnen, er ontstaan rare spanningen. Wat mij het meest verbaast is dat mensen nooit het gevoel hebben dat het nodig is dat ze zelf iets doen. Mensen zeuren over de overheid en zijn zich er niet van bewust dat ze ervoor moeten zorgen, dat de overheid doet wat zij willen. In de jaren tachtig was er de werkeloosheid, daarna kwam de welvaart met in haar kielzog de individualisering. In 1985 filmde ik de Pieter Vlamingstraat, een straatje in de Dapperbuurt van Amsterdam, in 1995 filmde ik het weer en toen was alles zoveel harder geworden. In die tien jaar is het gebeurd, in het begin waren de mensen aardig tegen de nieuwkomers. Dat sloeg om toen banen schaarser en huizen duurder werden. Huizen werden niet meer onderhouden en de sociale cohesie vervaagde. Mensen leven dicht op elkaar maar kennen elkaar niet meer. Er groeit dan weerspannigheid en die slaat terug op de mensen zelf, niet op de politiek."

Niets doen bedoelen ze
"In mijn documentaires ben ik bezig met de ene groep en de andere, hoe ze elkaar bevechten en hoe ze eruit komen. Ik probeer ervoor te zorgen dat mensen gaan nadenken en niet bitter worden. Bitterheid en cynisme vind ik het grootste gevaar. Vooral bij mensen die gestudeerd hebben zie ik een grote afstand tot de wereld en een cynische houding van 'we zien wel'. In mijn documentaires probeer ik verhalender wijze een dilemma duidelijk te krijgen op een manier dat mensen gaan denken, daar kunnen we misschien wél iets aan doen. Dat deed ik ook bij de recente film Onze Kust. De aanleiding om de film te maken, was een hoorzitting die werd gehouden in Schoorl. Het onderwerp was 'de Kerf', een project om in de kustduinen tussen Bergen en Schoorl zand, wind en water weer vrij spel te geven en een inham in de duinen te maken die de zee toelaat. Dit was in 1997. Ik woon er in de buurt en hoorde mensen mopperen: 'dynamisch kustbeheer, niets doen bedoelen ze'. Ik dacht, wat raar, zo ernstig zal het allemaal niet zijn. Maar ja, als het duinbeheer wordt losgelaten hebben de mensen in de buurt er jarenlang overlast van, zand op terrassen en in tuinen en dakgoten. Op de hoorzitting zag ik de angst van sommigen voor de zee, hun voorouders waren al aan het helm planten, zij zijn via hun genen voorbestemd om tegen het water te vechten. En dan zegt Rijkswaterstaat, 'hallo zee, kom maar hier...'. Zelfs in de Hondsbossche zeewering werd een opening gepland. Ik vond het een intrigerend dilemma. Onze Kust is gemaakt over een periode van zeven jaar en gaat over de manier waarop Nederland omgaat met de zee en met de kust en kustbeheer. De documentaire begint met het gedicht van J.B. Charles, 'De groene zee is mijn vriendin. Ik rust bij haar en speel erin. En waar haar einde is, is weer een nieuw begin. Is dat niet altijd zo als ik bemin ...' Maar de zee is ook een beest dat onverwacht kan toeslaan. Met de zee moet je niet spelen. De kust heeft beleid nodig want de zee is de baas, daarvan ben ik overtuigd. Er is onderscheid in het kustbeheerbeleid. Er zijn plekken waar je dynamisch kustbeheer kunt uitoefenen, plekken waar je kunt ontpolderen er zijn ook plekken waar je moet zorgen voor zandsuppletie en dijken. De man in de film die een grondige kennis heeft van het Verdronken land van Saeftinghe kan zeggen dat het dom is om af te dammen en in te dijken en dat, wanneer er niet ontpolderd wordt, Pieter Paul Rubens in Antwerpen binnen tien jaar met zijn voeten in het water staat. Dat geldt uiteraard voor dat gebied en niet voor de gehele kust."

Een geweldig potentieel
"Een resultaat van de documentaire is dat het gat in de Hondsbossche zeewering niet doorgaat en ook dat het ministerie van Verkeer en Waterstaat zag dat ze in het vervolg haar voorlichting anders moet aanpakken. De hoorzitting over de plannen van het windmolenpark voor de kust van Egmond bijvoorbeeld verliep verre van vlekkeloos. Men was bezorgd, iemand vroeg of het park 's nachts verlicht zal zijn. De ambtenaren moesten niet alleen het antwoord schuldig blijven, er was ook niemand die beloofde het te gaan navragen. IJzige stilte, het was gênant. De mensen aan de andere kant van de tafel deden het beter. Het is adembenemend wat mensen weten. Jammer is het dat ze individueel opereren en niet bij elkaar gaan zitten. De civiel-ingenieurs en werktuigkundigen uit Den Helder, de jutter, de mensen die alles weten van de elfde en twaalfde eeuw, die een oudheidkundige kamer hebben met een schat aan gegevens en kaarten, als die bij elkaar zouden gaan zitten en het strategisch aan zouden pakken, zou dat een geweldig potentieel opleveren. Nu worden ze niet gehoord en hun kennis wordt niet meegenomen. Die mensen zijn individuen, leven met de natuur, hebben een ander ritme en een andere geest. Ze bundelen hun krachten niet en maken niet samen plannen. Iemand schrijft een brief en doet daar waarschijnlijk lang over. Zo heeft de strandjutter Henk Snip uit Groet een fantastische brief geschreven aan het destijds verantwoordelijke statenlid voor de kustvisie. Hij heeft nooit antwoord gekregen. Individueel zijn mensen te ontmoedigen. Goedwillende mensen met onderbouwde meningen worden niet serieus genomen, dat is erg voor het politieke besef van mensen. De Tweede Kamer is ver weg maar de provincie is dichtbij."

Alleen maar zand
"Ik krijg geen opdrachten, ik bedenk mijn onderwerpen zelf. Rijkswaterstaat was een beetje verbouwereerd toen ik bij hen kwam en het geld al praktisch bij elkaar had voor de film die ik over de kust en kustbeheer wilde maken. Ik wil onafhankelijk zijn in alles wat ik doe. In de montage doe ik niets om goodwill te krijgen. Een ambtenaar of bestuurder kan heel goed kijken en nadenken over wat er is en wat er eventueel anders moet. In mijn films probeer ik alle groepen die met het onderwerp te maken hebben erbij te betrekken in een open discussie. Ik ben er niet op uit om zaken te veroordelen. De materie is daarvoor veel te complex. Een verhaal maken 'tegen', tegen wie dan ook, is flauw, en je verloochent je ideaal van bruggen bouwen en kloven dichten. De toenmalige Commissaris van de Koningin van Zuid Holland, mevrouw Leemhuis, vertelde ik over het onderwerp van Onze Kust, het sprak haar erg aan. Ze wist dat plannen van ontpoldering, de vergroting van het estuarium van de Schelde, mensen in Zeeland woedend en bang maakten, zo erg dat er psychiaters zijn ingeschakeld om deze mensen te helpen. Ze zijn vergeten daar de mensen goed voor te lichten, zei ze, er is een afstand ontstaan tussen de mensen die plannen maken en de bevolking. Vroeger was ze dijkgraaf geweest, ze riep alle waterschappen en de drie kustprovincies bij elkaar om het project Onze Kust te steunen. Als iedereen een beetje geld geeft heeft niemand wat te zeggen, was haar motto. Ze wilde als tegenprestatie wel alvast een korte versie van de documentaire voor de Floriade. Die documentaire Kust van Zand heb ik gemaakt als een tussenstap. Je kunt moeilijk voor acht jaar krediet krijgen. Dat vind ik zelf ook onbehoorlijk. Men moet zien wat er met het geld gebeurt. Ik geef keurig ieder jaar verslag en overzicht. Die korte film heeft ook gedraaid op een ecologisch festival in Griekenland. Daar begrepen ze er niets van en werden een beetje boos. 'Jullie hebben toch dijken en dammen en lopen op klompen?' In die korte film was geen dijk te bekennen. Een hoogleraar op watergebied uit Athene zei, mevrouw, hoe kan dit nou, alleen maar zand, en niets over uw watersnoodramp."

Dit vereist aandachtig kijken
Omdat ik er al sinds 1964 werk, ben ik in Amsterdam vertrouwd geraakt met het stadsbestuur en hun politiek, maar op andere plaatsen denk ik wel eens waar moet ik toch allemaal doorheen voordat bestuurders a) vertrouwen dat het werkt en b) vertrouwen dat het goed voor hen zal uitpakken. Er heerst een groot wantrouwen. Dat is zo groot geworden omdat de media een andere, vaak afbrekende, rol zijn gaan spelen.
Ik ga met mijn films tegen de heersende tendensen van snel, hapklaar en gemakkelijk te verteren in. Ze zijn niet gemakkelijk, niet echt kort. Ik laat verschillende perspectieven zien, verschillende werkelijkheden, er komen dilemma's aan bod, dat vereist aandachtig kijken. Deze tijd vraagt eigenlijk om mensen die zeggen, oké ik heb een baan, ik heb het voor elkaar en ik kan er nog net iets bij doen om te zorgen dat het beter loopt in onze maatschappij. Ik denk dat er zo'n 800.000 mensen in Nederland zijn, die echt iets willen en die er over nadenken hoe het nu allemaal verder moet. Door de televisie worden de mensen niet zo bediend, zelfs het journaal wordt gebracht op een manier die ervan uitgaat dat mensen niet kunnen denken.
Ik wil verhalen vertellen die mensen raken en met deze verhalen wil ik bijdragen aan een dialoog tussen burger en bestuur.

* Hedda Maria Post is werkzaam als redacteur van basis

---

Trailer Onze kust

Enkele documentaires van Ireen van Ditshuyzen:
Onze Kust, HUMAN, 2005, producent/regie
Met Kok, VARA, 2005, producent/regie
De Grandeur van Groningen, 2002 producent/regie
Verwarring in de stad, HUMAN, 1999, producent/regie
Girls Girls Girls, NPS, 1999, producent/regie
Westeinde, NCRV, 1998, producent/regie
Krassen, NCRV, 1992, producent/regie
Wij, Andriessen, KRO, 1992, producent/regie
Vergeten, KRO, 1991-1994, producent/regie

---