Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Maatschappelijke verandering, historische continuiteit

door dr. H.M. Post*

De stofwolken die de verkiezingen van vijftien mei deden opwaaien zijn nauwelijks neergedaald. Omzien heeft nog weinig zin. Voor een beoordeling van de nieuwe machtsverhoudingen is het nog wat vroeg. Terugkijkend is er te weinig distantie, maar degene die vanuit het verleden naar voren kijkt kan zijn blik rekken tot het heden. Hij kan als het ware de stofwolk van de andere kant bezien en de oorzaken daarvan interpreteren, mits hij de logica van de geschiedenis begrijpt. Piet de Rooy, hoogleraar in de Geschiedenis van Nederland aan de Universiteit van Amsterdam, kijkt via het verleden naar heden en toekomst.

"Vanaf de derde klas middelbare school was ik gefascineerd door de gedachte dat je de wereld pas kunt begrijpen wanneer je haar ziet als iets dat geworden is, wanneer je ziet dat er logica heerst in die op het eerste gezicht heterogene en chaotische werkelijkheid. De wereld is geen toneelstuk waarbij iedere avond opnieuw het doek opgaat, de wereld heeft een continuïteit en is van daaruit te begrijpen", zo licht Piet de Rooy zijn fascinatie voor geschiedenis toe. Onlangs publiceerde hij Republiek van rivaliteiten: Nederland sinds 1813. Tekenend is de afbeelding op de omslag: Mondriaan's Victory Boogy Woogy: "Hiermee heb ik de nadruk willen leggen op het feit hoe verdeeld Nederland was. Dat er niet één idee was waarachter de grote meerderheid zich schaarde. Nederland is een land van kleine groepjes, waarvan de samenstelling voortdurend veranderde."

Verzuiling en Revolutie
Wat verandert er nu en wat is de overeenkomst met vroeger? In de media werd de tijd voor de parlementsverkiezing vaak vergeleken met de tijd van de omwenteling in 1968. Kiezers, wars van de heersende politiek, zochten en zoeken een uitweg. Is er in beide gevallen sprake van een revolutie?"
"Dat hangt af van de betekenis die je aan revolutie geeft. Er was in 1968 zeker een cesuur. Als je kijkt naar de manier waarop mensen zich gedragen en de manier waarop politiek loopt dan is er het midden van de jaren zestig enorm veel veranderd, veel meer dan in de daaraan voorafgaande perioden. Bij indeling in perioden kunnen we allereerst denken aan de periode van corporatieve verzuiling, die in de loop van de twintigste eeuw was ontstaan. De Tweede Wereldoorlog had deze verzuiling niet wezenlijk aangetast, ze was zelfs herkenbaar in de structuur van de verzetsbeweging. Na de oorlog probeerde men los te komen van dit rigide zuilensysteem waarvan de gehele samenleving was doordrongen. Dit mislukte in eerste instantie aan alle kanten en toen men daar in de jaren zestig wel in slaagde ging het met een snelheid die je revolutionair kunt noemen. De mechanismen die decennia lang hadden gewerkt verdwenen en in enkele jaren stortte het systeem volledig in elkaar. De kern van de verzuiling zat in de koppeling van verschillende organisaties. Wanneer een politicus bijvoorbeeld van de KVP iets wilde zeggen ging hij naar de Volkskrant of hij belde de KRO. Romme, fractieleider van de KVP, was ook staatkundig hoofdredacteur van de Volkskrant. Wanneer hij zijn politieke standpunt had beschreven wist de redactie welk standpunt ze moest innemen. Aan een katholiek, die het niet met de standpunten van de KVP eens was, stond het vrij de kerk te verlaten. De toppen van de politieke zuilenelite waren dus verzekerd van hun achterban. Ze onderhielden zich voornamelijk met elkaar en eens in de vier jaar vroegen ze de achterban: bevalt het u nog wel?"

Parallellen
De Rooy ziet parallellen met de huidige omstandigheden waarin de Nederlandse samenleving verkeert. "Politieke partijen hebben aan de neiging toegegeven zich vooral met elkaar te verhouden en zich slechts ééns in de vier jaar, op wat soundbytes op t.v. na, met de kiezers te verstaan. Politiek is een geïsoleerd bedrijf geworden, politici letten vooral op elkaar. Deze houding heeft ook consequenties op het internationale vlak: debatten in de Tweede Kamer volgend lijkt het alsof de nationale politiek belangrijker is dan de internationale. Er is weinig debat over internationale kwesties. Over de huidige problematiek in het Midden Oosten heb ik geen debat in de Tweede Kamer gehoord en in de media werd dit gruwelijk groot probleem gereduceerd tot een dorpsrel over een Palestijnse vlag. Ook over de uitbreiding van de Europese Unie worden we niet systematisch geïnformeerd. Op de groeiende verwijdering tussen Europa en de Verenigde Staten wordt nauwelijks gereageerd. Er is geen debat geweest in de Tweede Kamer over de grote kwesties in de wereld. In plaats daarvan zijn politici en journalisten die om hen heen hangen vooral op elkaar gericht. Deze afgeslotenheid is door de kiezers genadeloos afgestraft. In zoverre lijkt het wel op wat in de jaren zestig is gebeurd. Een andere parallel is, dat in een hoog ontwikkeld land beleid een grote traagheid en continuïteit heeft. In dit soort landen kun je beleid vergelijken met een supertanker, wanneer je dat één graad draait is er koersverandering over tien jaar. In de jaren zestig is de inhoud van beleid dan ook niet dramatisch veranderd, maar wel de personele samenstelling van parlement en kabinet. Dat zie ik nu weer gebeuren."

Ruimte voor opwinding
"Verandert er dan veel?" is de Rooy's wedervraag op de vraag of maatschappelijke ontwikkelingen sneller gaan dan beleidsverandering: "In 1839 klaagde een Friese boer al dat alles zo snel veranderde in 'levenswijze en weelde' dat 'als onze voorouders den tegenwoordigen stand der dingen eens opzagen het zoude hun zijn evenals zij zich in een andere wereld verplaatst bevonden'. Enkele jaren na de Tweede Wereldoorlog wordt er al geklaagd dat Nederland vol is. Er zal altijd geklaagd worden over de jeugd, er zal altijd gezegd worden dat het vroeger beter was en er zal altijd geklaagd worden over de kwaliteit van het onderwijs". De opwinding van de afgelopen tijd is uitzonderlijker. In de recente geschiedenis zijn er drie momenten van extreme reactie van het anders zo bezadigde Nederland. Op het rapport van Rome, verspreid in de Aulapocket Grenzen aan de Groei, is met plotselinge opwinding gereageerd. Meer dan de andere Europese landen was Nederland hierdoor gebiologeerd. Soortgelijke opwinding hebben we gehad bij de kruisraketten en onlangs dus weer bij de recente opstand tegen de gevestigde partijen. Deze extreme reacties betekenen dat er hier zo nu en dan ruimte is voor momentane opwinding en plotselinge opwelling van emoties.

Fortuyn en emoties
De ruimte voor Fortuyn ontstond volgens de Rooy na acht jaar Paars: "Fortuyn speelde in op woede en agressie. Hij had zich tijdens congressen door presentaties en lezingen een eigen achterban gekweekt in het midden- en kleinbedrijf, hij was zelf zoon van een middenstander. Middenstanders hebben van oudsher weinig vertrouwen in de overheid. Ze hebben weerzin tegen de bureaucratie die hen na lange werkdagen nog opzadelt met de ellende van regelingen en papieren invullen. Zo nu en dan krijgen ze controle van ambtenaren die er geen idee van hebben wat het vergt een winkel draaiende te houden.
Bij anderen was er boosheid over het feit dat de Nederlandse elite volhield dat de multiculturele samenleving geen probleem was. Wanneer mensen zeiden dat ze er wel problemen mee hadden werden ze als racist weggezet. Klachten over asielzoekers werden arrogant weggeveegd.
Fortuyn kitte deze twee groepen samen en hij voegde daar het element van zijn flamboyante levensstijl aan toe. Hij liet zien dat politiek niet de grijsheid van paars hoefde te hebben, dat het zelfs spannend en leuk, geestig en soms venijnig kon zijn. Hij bracht het spelelement terug in de politiek."

Alles werd grijs
"Democratie is gebaat bij tegenstellingen en merkwaardigerwijs waren er geen tegenstellingen meer in Nederland. In de eerste plaats heeft het kabinet CDA-Kok het traditionele debat tussen sociaal-democraten en confessionelen gesmoord. Na dit kabinet raakte het CDA ernstig in het ongerede en bood geen enkele oppositie. En toen de PvdA ging samenwerken met de liberalen werd er opnieuw een traditionele tegenstelling opgezogen. Alles werd grijs, er waren geen tegenstellingen meer en dat heeft een verwoestend effect gehad. Bovendien, roepen dat de wachtlijsten vreselijk zijn en ze vervolgens niet oplossen, dat er meer blauw op straat moet en vervolgens niet weten hoeveel agenten er zijn, dat de multiculturele samenleving een verrijking is en vervolgens niets doen aan de verloedering die het ook meebrengt; het blijft niet ongestraft zaken te signaleren en dan vervolgens vier jaar met de armen over elkaar gaan zitten. Jacques van Doorn zegt: 'burgers willen niet meeregeren ze willen goed geregeerd worden' Er is geen behoefte aan directe democratie, men heeft behoefte aan doorgehakte knopen, richting en helderheid."

Belangstelling, geen optimisme
"Het is kortzichtig om te denken dat het nu ineens dramatisch anders zal zijn. Waar men wel steeds mee bezig is, is het proces van herformulering van oude idealen, die aan nieuwe tijden worden aangepast. Het is niet zo dat je je simpel kunt herbronnen op de oude idealen. Alles wordt in de loop der tijd bijgesteld, de huidige auto is niet te vergelijken met de eerste, en ideologische stromingen zijn niet meer wat ze honderd jaar geleden waren en zullen er over een tijd anders uitzien dan nu, maar onduidelijk is hoe. Dit gaat met veel hamergeklop en gedruis gepaard.
Politiek gaat over de kwaliteit van de samenleving en wij leven in een ingewikkelde samenleving die veel onderhoud behoeft om de zaken aardig te houden. Waar ik bang voor ben is de mate van agressie die is losgekomen. Ik wil niet leven in een land waar kogelbrieven worden rondgestuurd. Ik zie de toekomst niet met optimisme maar wel met belangstelling tegemoet. De agressie in onze samenleving neemt toe en de bereidheid om er op los te slaan is niet bijster klein. Spanningen zijn onvermijdelijk, de tegenstellingen zullen zich verscherpen. Dit is nuttig, want er ontstaat debat. Maar we moeten nog zien in welke mate we het in de hand kunnen houden, de neiging om het niet bij woorden te laten groeit."
Aan nieuwe rivaliteiten wordt gewerkt.

*Hedda Maria Post is redacteur van BASIS