Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Jozias van Aartsen over innovatie lokaal bestuur

Renaissance Openbaar Bestuur begint bij gemeenten

door dr. H.M. Post*

"Ik ben voor een gekozen burgemeester. Als Den Haag een referendum had uitgeschreven had ik eraan meegedaan. Aan de vertrouwenscommissie heb ik indertijd laten weten dat, als ze wilden weten welke mijn visie op het Openbaar Bestuur is, ze 'de nota' moeten lezen."

Jozias van Aartsen, de nieuwe burgemeester van Den Haag, is zeer stellig over de nota die hij als voorzitter van een club ´capabele, leuke mensen´ in september 2007 aanbood aan het bestuur van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG.). In opdracht van de VNG schreef deze commissie een wetgevingsnota om het rapport Wil tot Verschil van de Commissie Toekomst Lokaal Bestuur (Commissie Bovens) uit te werken. Wil tot Verschil bevatte observaties over de ontwikkeling van het lokaal bestuur in de moderne tijd, waarin burgers en overheden niet meer zijn wat ze eens waren. Men pleitte voor meer differentiatie en pluriformiteit in het lokale bestuur.

 

Oud-minister Jozias van Aartsen (1948) wordt per 27 maart 2008 de nieuwe burgemeester van Den Haag. Van Aarsten was van 1985 tot 1994 de hoogste ambtenaar van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Van 1994 tot 1998 was hij minister van Landbouw en van 198 tot 2002 minister van Buitenlandse Zaken. Tussen 2003 en 006 was hij fractievoorzitter van de VVD. Van Aartsen is sinds juli 2007 namens de Europese Commissie coördinator van de aanleg van een gaspijpleiding van Turkije naar Oostenrijk.

De commissie Van Aartsen kwam met concrete wetsvoorstellen om de autonome positie van gemeenten te versterken en de financiële armslag voor gemeenten te verruimen.

Aanbevelingen Commissie Van Aartsen

• De gemeentelijke autonomie dient in de Grondwet en Gemeentewet expliciette worden beschermd.
• Overweeg de instelling van een Constitutioneel Hof, dat bindende uitspraken kan doen wanneer overheden er onderling niet met elkaar uitkomen.
• Eigen belastinginkomsten dienen weer een substantiële inkomstenbron van gemeenten te worden.
• Specifieke uitkeringen als structureel instrument moeten verdwijnen. Zij moeten weer worden ingezet op de wijze waarvoor ze ooit waren bedoeld: als tijdelijke impuls voor nieuw beleid.
• Gemeenten moeten opschalen tot gemeenten met meer bestuurs- en slagkracht die nieuwe taken van Rijk en provincie kunnen overnemen.
• Provincies moeten de opcenten overdragen aan gemeenten. Daarmee wordt het eigen belastinggebied van gemeenten vergroot en de speelruimte van provincies verkleind.

"Het advies van Bovens tot differentiatie in werkwijze en bestuurlijke inrichting van gemeenten hebben wij niet overgenomen. Bij een differentiatie in bestuurlijke inrichting kan de ene gemeente bijvoorbeeld een vertegenwoordiging van deelraden zijn, de andere kan een raad hebben met vertegenwoordiging van maatschappelijke organisaties, de derde is een gemeente met college van B en W en een raad zoals dat nu het geval is. Zo'n warrige structuur verzwakt de bestuurlijke laag. Ons adagium is juist, versterk deze laag. Geef gemeenten grotere financiële armslag en zorg voor een uniforme structuur. Wanneer gemeenten meer financiële ruimte hebben en meer mogelijkheden tot eigen beleid, leidt dit vanzelf tot differentiatie tussen gemeenten. Reden tot verandering van de huidige bestuursstructuur zie ik niet, behalve misschien de gekozen burgemeester. Dat is immers het logische sequeel van de dualisering en ook van deze nota."

Schaalvergroting onvermijdelijk
"De grote stad was niet het ijkpunt van de nota. Juist de kleinere gemeenten hebben problemen. Allerlei taken kunnen ze met de beperking van hun schaal niet aan. De Wet gemeenschappelijke regelingen, Wgr, geeft de gemeenten keuze in de mogelijkheden, taken aan zelfstandige organen over te laten of die met andere gemeenten samen uit te voeren. Op zich is dat verstandig, het nadeel is, dat de burger vaak bij het verkeerde loket komt en niet meer weet waar hij moet zijn. Bij de gemeenteraadsleden vangt hij nul op rekest: 'dat hebben we uit handen gegeven, dat wordt regionaal beslist'. De paradox is, hoe kleiner een gemeente, des te verder komt de burger op afstand. Behoren tot een gemeente zegt wat als men weet waar men terecht kan voor zaken zoals vergunningen of voor klachten. Het verhaal 'klein is prettig voor de identiteit van de burger', dat verhaal levert de burger uiteindelijk verlies. Willen we kunnen uitgaan van de gemeente als een zelfstandige en volwaardige bestuurslaag die zijn taken kan uitvoeren, dan is schaalvergroting onvermijdelijk. Gemeenten zullen moeten samengaan om meer bestuurskracht te verwerven."

Corrigerende burgers
"Of identiteit dan nog een argument is voor autonomie van de gemeente? Wat is identiteit? Bij de heringedeelde gemeenten duurt het twee maal vier jaar totdat het weer één gemeente is. Maak gemeenten zo sterk mogelijk. Het Rijk en de Provincie zijn niet in staat, op de afstand die zij hebben, problemen in de gemeente op te lossen. Waarom moet er een minister voor wijken zijn? Dat werkt niet. Omdat gemeenten nu nauwelijks eigen belastingmiddelen hebben, ontstaat het fenomeen van de gemeente als uitvoeringskantoor. Schaalvergroting is geen doel op zich, daaraan moet pas begonnen worden wanneer het zeker is, dat het niet schaalvergroting is en vervolgens niets. Aan de financiële verhouding tussen Rijk en gemeenten schort het nu. Wij vinden dat het Rijk meer geld moet geven aan algemene uitkeringen, waarbij de specifieke uitkeringen zo veel mogelijk worden afgeschaft. Verder zouden de gemeenten dertig tot veertig procent eigen belastinginkomsten moeten krijgen.
Nee, ik ben niet bang voor arme en rijke gemeenten. Dat zal dan onherroepelijk gebeuren. Wat is er tegen? De ene gemeente gaat anders om met een groter draagvlak dan de andere, de ene legt prioriteit bij de uitvoering van de Wmo, de andere bij een schouwburg. Er ontstaan verschillen. De burger heeft bij verkiezingen de mogelijkheid om te zeggen, ja kom, u heeft de verkeerde prioriteiten gesteld. In andere landen zie je al dat de burger bepaalt wat er met de centen gedaan wordt. De burger kan corrigeren. Dan zie je dat politiek werk weer belangrijk wordt, de belangstelling van de burger groeit. Verhuizen naar een rijkere gemeente kan ook, maar dan moet er wel meer belasting worden betaald. Om te kunnen corrigeren moet men zich politiek organiseren. Misschien vinden mensen het dan wel weer interessant om in de gemeenteraad te gaan zitten. Zo wordt deze bestuurslaag van de gemeente dan eerste bestuurslaag en weer levend. Het electoraat is over het algemeen erg slim, ik geloof in de wisdom of the crowds, zodra het over macht gaat, komen mensen wel stemmen. Kijk naar de landelijke verkiezingen. Deze zijn interessant omdat het om de richting van het kabinetsbeleid gaat. Naarmate de invloed op de keuze groter is, is ook de opkomst groter. Bij de gemeenten zijn nu de beleidsveranderingmarges zeer klein en in de samenstelling van het college heeft de stemmer geen inbreng."

Minder 'Den Haag'
"De gemeente moet een steviger fundament hebben. De Kamer heeft bij de laatste grondwetwijziging het decentralisatieprincipe niet willen opnemen. Wij willen nu de grondwet gewijzigd hebben om dit lokaliteitbeginsel (wat in de gemeente kan, moet in de gemeente) helder te krijgen. In Nederland is het zo, dat de Kamers gaan over de interpretatie van de Grondwet. Het zou echter goed zijn wanneer een Constitutioneel Hof de Kamer hierin zo nodig kan corrigeren. Bang dat de drie machten door elkaar gaan lopen ben ik niet. In Nederland is dat toch al het geval. Ideaal is het niet, maar in de gegeven omstandigheden is het verstandig de richting van een constitutioneel hof uit te gaan, om een rem in te bouwen op overheidsbeslissingen. Het Rijk zou zich kunnen beperken tot zaken als infrastructuur en fysieke inrichting van het land, en tot onderdelen van het onderwijs. Maar laat alsjeblieft al die vraagstukken die te maken hebben met hoe je mensen het best kunt bedienen naar hun individuele behoeften, hoe moeilijk dat ook is, over aan degenen die er bovenop zitten en niet aan instanties daar ergens in 'Den Haag'. Het Rijk moet wel kaders blijven scheppen, maar daarvoor is niet zo'n gigantische Rijksoverheid nodig. Ik denk dan ook dat er voorlopig met onze aanbevelingen niets gebeurt, het kabinet heeft er geen boodschap aan. Wij pleiten voor verplaatsen van taken. 'Den Haag' zou kunnen afslanken. Afslanken lukt alleen wanneer er een fundamentele herijking van taken plaats zou vinden. En een dergelijke herijking kan slechts bij een kabinetsformatie.

Nederland let slecht op
Het gros van de regelgeving komt nu uit Brussel. Nederland is nog steeds het land dat het slechtst oplet in het Brusselse circuit. Er is momenteel wel een gezamenlijke commissie van de Eerste en Tweede Kamer, de Commissie Subsidiariteit, die nagaat wat er in het Brusselse speelt. Maar dat staat nog in de kinderschoenen. Toch begint het allemaal daar. Men kan beter op die circuits letten dan zich bezighouden met hoe het gaat in de haarvaten van Zoetermeer. Gemeenten zijn afhankelijk van de alertheid en het operatievermogen van de landelijke overheid, hoewel een aantal gemeenten ook hun eigen kantoren hebben in Brussel maar ook dat is nog slechts summier.

Over de plek van het Provinciaal Bestuur hebben we in deze nota gezwegen. Wel was er de vraag waarom de Provincie een eigen belastinggebied heeft. We hebben er dan ook voor gepleit dat de motorrijtuigenbelasting wordt overgeheveld naar de gemeenten. De kilometerheffing? Die komt er niet. Tot grote woede van iedereen heb ik dat een keer in de Kamer gezegd. De kilometerheffing is in Nederland niet het juiste instrument. Je kunt pas met tolwegen werken wanneer er alternatieve routes zijn, en die zijn hier niet. Bovendien zijn er te veel op- en afritten, het is te ingewikkeld.

Amorfe structuur
In Nederland hebben we na Thorbecke te weinig op een goede manier over de staat gedacht. Dat had volgens mij te maken met een toenemende confessionele invloed aan het einde van de negentiende eeuw. Dit leidde tot een sterke betrokkenheid van het maatschappelijk middenveld, eerst in verzuilde vorm. Alles werd in de zuilen geregeld, de top van de zuilen bepaalde wat er maatschappelijk gebeurde. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw, zie je de verzuiling afbrokkelen. Er ontstaat een wat amorfe structuur, een middenveld met adviesraden en commissies. Er wordt dan veel uitbesteed en men is op de verzelfstandigingstoer gegaan, wat niet in alle gevallen goed is geweest. Mijn analyse is dat dit alles te maken heeft met een zwak ontwikkeld 'staatsidee' in Nederland. Misschien heeft de Acte van Verlatinghe van 1581, toen wij Philips de Tweede als onze heerser afzetten, ermee te maken. Eens hebben we de overheid afgeschud. Diep in onze genen zit een overtuiging dat de overheid een macht is, die zaken voor burgers onmogelijk maakt.
Met de gemeente als eerste bestuurslaag maken we het in ieder geval mogelijk dat de burger weer echt bij zijn bestuur kan."
Zie ook:

Installatiespeech Jozias van Aartsen, Den Haag, 27 maart 2008
Commissie Gemeentewet en Grondwet - De eerste overheid door Leo Klinkers

Senaat vraagt aandacht voor goed bestuur in Nederland door Leo Klinkers

* Hedda Maria Post is redacteur van BASIS