Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Ambtenaren van de toekomst

Nieuwe ambtenaren als arbeidsmarktuitdaging

Door drs. L. de Ruig *

Jonge ambtenaren starten met andere wensen en verwachtingen bij de overheid dan het zittende personeel. Dat kan in de toekomst leiden tot knelpunten binnen overheidsorganisaties. In dit artikel een impressie van ambtenaren van de toekomst. "Ik denk dat de ambtenaar van de toekomst meer lijkt op iemand die in het bedrijfsleven werkt."

De overheid staat voor twee grote arbeidsmarktuitdagingen. Allereerst zijn de overheidssectoren in vergelijking met de marktsector sterk vergrijsd. Dit leidt in de komende jaren tot een aanzienlijke vervangingsvraag. Gemeenten bijvoorbeeld moeten tussen nu en 2013 meer dan de helft (60 %) van het huidige personeel vervangen. Wat de arbeidsmarktsituatie voor de overheid complexer maakt, is dat de overheid een groot beroep doet op hoger opgeleiden, terwijl vooral op hbo- en wo-niveau schaarste ontstaat. Daar komt bij dat ook de marktsector staat te springen om goed gekwalificeerd personeel. De uitdaging voor de overheid is dus de slag om het aantrekken van hoger opgeleiden te winnen van de marktsector of in ieder geval niet te verliezen.

Bij het aantrekken van hoger opgeleiden doet zich de tweede arbeidsmarktuitdaging voor, en daarover gaat dit artikel. De arbeidsmarkt voor overheidspersoneel is niet alleen in kwantitatieve, maar ook in kwalitatieve zin in beweging. Veel overheidsorganisaties krijgen de indruk dat het nieuwste personeel met andere behoeften, verwachtingen en competenties de organisatie binnenkomt. Zo zouden jongeren van de 'Msn-' of 'Einstein-generatie' tijdens het werk optimaal gebruik willen maken van de laatste digitale toepassingen. Deze indrukken zijn nog niet getoetst. Gezien de toekomstige arbeidsmarktschaarste is het voor de overheid van belang een beeld te krijgen van de 'ambtenaren van de toekomst'. Wie zijn zij eigenlijk en wat willen ze van de overheid? Dit artikel geeft hiervan een impressie op basis van tientallen gesprekken met veelal pas afgestudeerde bezoekers van carrièrebeurzen (potentiële ambtenaren) en ambtenaren die al bij de overheid werken (zittende ambtenaren).

Definitie van 'overheid'
Het werkgeverschap bij de overheid is onderverdeeld in veertien sectoren. Rijk, Defensie, Politie, Rechterlijke macht, Provincies, Gemeenten, Waterschappen, maar ook Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs, Middelbaar beroepsonderwijs, Hoger beroepsonderwijs, Wetenschappelijk onderwijs, Onderzoeksinstellingen en Universitair medisch centra worden gerekend tot de overheid.
Bron: ministerie van BZK.

De diversiteit neemt toe
Wie zijn de ambtenaren van de toekomst? Voor een antwoord op deze vraag moeten we een blik werpen op het toekomstige arbeidsaanbod in Nederland. Ontwikkelingen in het arbeidsaanbod worden weerspiegeld in het ambtenarenapparaat. De exacte toekomst van het arbeidsaanbod is ongewis. Dit geldt echter niet voor de veranderingen in de samenstelling van het arbeidsaanbod: de diversiteit onder ambtenaren zal de komende jaren onmiskenbaar toenemen. Nu al zichtbare ontwikkelingen zijn de stijging van het aandeel vrouwen, ouderen, deeltijdwerkers en allochtonen. Een toekomstige ambtenaar zal bijna net zo vaak een oudere autochtone man kunnen zijn met een deeltijdbaan als een jonge allochtone vrouw met een fulltime job.

Nog onzichtbaar voor beleid is de toenemende diversiteit in motieven om bij de overheid te werken. Personeelsonderzoeken maken onderscheid tussen categorieën als arbeidsvoorwaarden, werksfeer en werkinhoud. Uit dit soort onderzoek blijkt keer op keer dat ambtenaren in vergelijking met marktwerknemers sterk inhoudelijk gemotiveerd zijn. Werkinhoud is echter een heel breed begrip. Het is interessant te kijken wat toekomstige ambtenaren daar precies onder verstaan.

Uit de gesprekken met potentiële en zittende ambtenaren blijkt dat achter de categorie werkinhoud een grote diversiteit aan antwoorden schuilgaat. Deze diversiteit maakt het mogelijk een typologie op te stellen. Zoals altijd bij typologieën, gaat het daarbij om ideaaltypen. In werkelijkheid is er overlap tussen de argumenten en typen.

Typologie van ambtenaren
Op basis van de argumenten om bij de overheid te werken, zijn er vijf typen toekomstige ambtenaren te onderscheiden:
1. Inhoudelijk gemotiveerde ambtenaren
Dit is de groep voor wie de thematiek van het werk bij de overheid centraal staat. Een ambtenaar verwoordde het als volgt: "Ik vind het leuk om over grote onderwerpen na te denken, zoals over de inrichting van het landschap. Dit soort onderwerpen vind je alleen bij de overheid. Maatschappelijke betrokkenheid wil ik het niet noemen. Het is gewoon interessanter om over grote onderwerpen te denken".
2. Geëngageerde ambtenaren
Deze ambtenaren willen met hun werk op de eerste plaats een nuttige bijdrage leveren aan het algemeen belang. Dat is voor hen de 'glamour' van het werk bij de overheid: in het middelpunt staan van maatschappelijke en politieke ontwikkelingen en daar zelf aan bijdragen.
3. Carrièregerichte ambtenaren
Dit zijn de hoogvliegers die gaan voor een verticale loopbaan binnen de overheid. Onomwonden stelde er één: "Ik wil topambtenaar worden".
4. Organisatiegerichte ambtenaren
Deze groep ambtenaren vindt primair de organisationele dynamiek van de overheidsorganisatie interessant. Ze willen samen met collega's enthousiast werken aan grote projecten en daarbij gewaardeerd worden door de werkgever.
5. Zekerheidszoekende ambtenaren
Voor dit type ambtenaar is werk en ontwikkeling niet het allerbelangrijkste. Deze groep hecht vooral belang aan goede secundaire arbeidsvoorwaarden, duidelijke taken, verantwoordelijkheden en procedures.
De typologie is niet uit te drukken in percentages, maar duidelijk is wel dat de overheid op meerdere paarden tegelijk moet wedden om een brede groep toekomstige ambtenaren aan zich te binden. Dat zal geen eenvoudige opgave zijn. De toenemende diversiteit betekent dat de overheid moet voldoen aan soms tegenstrijdige verwachtingen.

Resultaatgericht werken krijgt vaker de voorkeur
Als ambtenaren zijn aangetrokken, is de vraag hoe de overheid hen blijvend kan binden en boeien. Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat potentiële ambtenaren daar een ander idee bij hebben dan zittende ambtenaren. Dwars door de ambtenarentypologie heen lijkt zich een scheidslijn voor te doen tussen jonge potentiële ambtenaren, die meestal een voorkeur hebben voor een markt- en resultaatgerichte werkwijze, en zittende ambtenaren, die een meer 'klassieke' opvatting hebben van werken bij de overheid. Opvallend is dat ook de zittende ambtenaren verwachten dat ambtenaren in de toekomst vooral zijn te boeien met een resultaatgerichte werkwijze: "Ik denk dat de ambtenaar van de toekomst meer lijkt op iemand die in het bedrijfsleven werkt".

Hoe omschrijven potentiële ambtenaren de ideale overheidswerkgever? Allereerst als dynamisch en flexibel. Een leven lang aan hetzelfde dossier of in dezelfde werkomgeving werken, lijkt hen niet interessant. Ze willen voortdurend uitgedaagd worden, in nieuwe situaties terechtkomen en zo veel mogelijk tegelijk doen. Eén zei: "De ambtenaar van de toekomst zit niet meer verscholen op zijn eigen vierkante centimeter beleidsterrein. Hij beweegt zich vrijer in de aanpalende gebieden en kijkt over de schutting heen, denkt niet 'hier houdt mijn gebiedje op' of 'ik laat anderen niet in mijn gebiedje komen'. Nee, zijn houding is: "wat kunnen we van elkaar leren?"

Op de tweede plaats zijn toekomstige ambtenaren op zoek naar motivatie en ruimte. Ze willen worden afgerekend op resultaat. Van managers verwachten ze daarin steun en vertrouwen. Velen zijn wars van procedures. Sommigen denken zelfs ongeduldig te worden van een parafencultuur en een strikte hiërarchie. Ze accepteren ook niet dat beleidsprocessen lang duren. Zittende ambtenaren zeggen vaak dat ze zich hebben moeten leren conformeren aan de politieke context en moeten leren dat zij soms minder beslissingsbevoegdheden hebben dan verwacht. "Zo doen we dat hier niet", kregen ze soms te horen. Misschien tekenend hiervoor is dat 19% van de gemeenteambtenaren in 2005 zei interesse te hebben in het starten van een eigen bedrijf.

Ten derde willen veel toekomstige ambtenaren direct in contact staan met de samenleving. ICT-toepassingen kunnen hun daarbij behulpzaam zijn. Opvallend vaak bleken jonge ambtenaren voorstander van een soort Wikicratie, waarin burgers hun politici én ambtenaren direct via internet ter verantwoording kunnen roepen. Ook zijn veel toekomstige ambtenaren voorstander van directe communicatie binnen de overheid. Er mag eerlijk worden gezegd wat goed en fout gaat.

Public Sector Motivation
Een grote gemene deler in de gesprekken met potentiële en zittende ambtenaren is dat ze trots zijn voor de publieke zaak te (gaan) werken. In de wetenschappelijke literatuur wordt dit wel aangeduid met Public Sector Motivation (PSM), vrij vertaald met 'motivatie voor de publieke zaak'. Met name potentiële ambtenaren verbinden PSM echter niet aan de unieke status van het ambtenaarschap of de overheidsorganisatie. PSM halen zij uit het op pragmatische wijze boeken van resultaten voor de samenleving, uit 'publiek ondernemerschap'.

Het is nog niet onderzocht waardoor deze tweedeling zich voordoet. Een hypothese is dat zich twee processen voltrekken. Enerzijds zijn veel hoger opgeleide jongeren met interesse in het ambtenaarschap opgeleid met ideeën over bedrijfsmatig werken bij de overheid en opgegroeid in een periode van privatisering en informatisering. Anderzijds zijn deze ideeën en werkwijzen, ondanks projecten van het Rijk als 'Andere Overheid', waarschijnlijk nog geen gemeengoed in de dagelijkse werkpraktijk van veel overheidsorganisaties. Zodra nieuwe ambtenaren in dienst treden, passen zij zich aan of ze vertrekken. Zo kan het verschil ontstaan tussen de voorkeuren van zittende en potentiële ambtenaren.

Een tegenstrijdige situatie
Als de overheid ambtenaren van de toekomst wil binden en boeien, leidt dat tot een tegenstrijdige situatie. Hun resultaatgerichtheid, afkeer van formele, hiërarchische procedures, behoefte aan erkenning van hun kwaliteiten en digitale mindset zijn voor de overheid relatief nieuwe eigenschappen. Op de keper beschouwd raken hun wensen en verwachtingen aan de kern van overheidsorganisaties. Als de overheid voldoet aan hun verwachtingen, is er sprake van een breuk met de huidige werkwijze van overheidsbureaucratieën. De overheid wordt een 'normale' professionele organisatie en ambtenaren worden 'normale' professionals. De overheid wil het bijzondere karakter van het ambtenaarschap echter blijven behouden. En toekomstige ambtenaren willen ondanks hun bedrijfsmatige voorkeuren wel voor de publieke zaak werken.

De arbeidsmarktuitdaging voor de overheid is het vinden van een antwoord op twee vragen. Hoe kan ik verschillende typen ambtenaren aan mij binden zonder iemand tekort te doen? En hoe kan ik voldoen aan de wensen van toekomstige ambtenaren zonder de unieke kenmerken van overheidswerk(nemers) te verliezen? Het zijn grote vragen die de komende jaren steeds relevanter worden.

* Lennart de Ruig is senior onderzoeker bij Research voor Beleid.

Bronnen
Ruig, L.S. de, D.R. Kemper, M.W.H. Engelen (2008), Ambtenaren van de toekomst. Impressie van overheidspersoneel over 15 jaar. Zoetermeer: Research voor Beleid.
A+O fonds Gemeenten (2008), De gemeentelijke arbeidsmarkt in 2013. Een review van knelpunten en interventies. Den Haag.
A+O fonds Gemeenten (2006), Ambtenaren over hun werkgever. Werken binnen gemeenten anno 2005. Den Haag.