Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Op weg naar een internationaal MKB

Evaluatie PSB-regeling 2002-2006

door drs. J.W. van Elk en dr. Y.M. Prince*

Alhoewel het Nederlandse bedrijfsleven sterk is geïnternationaliseerd, blijkt uit internationaal vergelijkend onderzoek dat het Nederlandse midden- en kleinbedrijf (MKB) geen koppositie inneemt. Er is dus nog ruimte voor verbetering. De Subsidieregeling Programma Starters op Buitenlandse markten (de PSB-regeling) is een overheidsinstrument om internationaal ondernemen te bevorderen.

Het Nederlandse bedrijfsleven is sterk geïnternationaliseerd. Het aandeel MKB-bedrijven dat exporteert is internationaal gezien echter niet hoog. Internationaal vergelijkend onderzoek onder 19 landen liet in 2003 zien dat dit kengetal voor Nederland (20%) maar net boven het gemiddelde van de onderzochte landen lag (18%). Individuele landen als Denemarken scoren hoger.
Recent Nederlands onderzoek laat zien dat het aantal exporteurs in de periode 2000-2006 weliswaar met bijna 10% is gestegen (van 64.500 naar 70.800), maar dat het aandeel van exporteurs in de totale populatie van MKB-ondernemingen (in termen van directe export, dus bedrijven die direct naar het buitenland factureren), constant is gebleven.

De PSB-regeling
Er is dus nog ruimte voor verbetering van de internationaliseringspositie van het Nederlandse MKB. Een van de instrumenten die de Nederlandse overheid hiertoe inzet is de Subsidieregeling Programma Starters op Buitenlandse markten (PSB-regeling).
De PSB-regeling beoogt MKB-bedrijven met weinig of geen internationale ervaring te ondersteunen bij het betreden van een nieuwe exportmarkt. Een adviseur van de Kamer van Koophandel, van een brancheorganisatie of Syntens (innovatienetwerk voor ondernemers) inventariseert samen met de ondernemer de mogelijkheden om te exporteren naar het doelland. Bij een positief oordeel worden de acties geïnventariseerd. Dit wordt vastgelegd in een internationaliseringsplan dat ter goedkeuring wordt voorgelegd aan de EVD, het agentschap van het Ministerie van EZ op het terrein van internationaal ondernemen, dat de regeling uitvoert. Dit internationaliseringsplan is de kern van PSB. Daarnaast verstrekt PSB een beperkte financiële bijdrage voor de uitvoering van bepaalde activiteiten, nodig om dat internationaliseringsplan uit te voeren.
De verplichting die het ministerie jaarlijks aangaat is in 2002-2006 opgelopen van ruim € 5 miljoen tot ruim € 10 miljoen. Daarvan komt ongeveer 60% daadwerkelijk tot uitkering. PSB-deelnemers vragen namelijk soms meer activiteiten aan dan waarvoor ze later daadwerkelijk een rekening indienen.
De evaluatie van de PSB-regeling die EIM in 2007 heeft uitgevoerd betrof de periode 2002-2006 en richtte zich op bereik, effectiviteit en efficiency van de PSB-regeling. De belangrijkste vraag was: in welke mate heeft de PSB-regeling bijgedragen aan de EZ-doelstelling "het bevorderen van internationaal ondernemen"?

Aansluiting PSB op knelpunten MKB
Een reeks van studies heeft de exportknelpunten van het Nederlandse MKB in beeld gebracht. Het is illustratief deze knelpunten te vergelijken met de instrumenten - het soort ondersteuning - die binnen de PSB-regeling beschikbaar zijn. Onderstaande tabel laat de aansluiting zien van de PSB-regeling op de feitelijk geconstateerde knelpunten en belemmeringen van het MKB.

Knelpunt	PSB-activiteit(en) die aansluit(en) op dit knelpunt
hoge kosten van het internationaliseringsproces	subsidie voor 50% van de gemaakte kosten
wet- en regelgeving	juridisch advies, cursus
gebrek aan kapitaal of financiële middelen	subsidie voor 50% van de gemaakte kosten
onvoldoende kennis en handelsvaardigheden	marktverkenning, cursus, inhuur studenten of interim-manager
cultuur- en taalverschillen	cursus, inhuur interim-manager, presentatiemateriaal
gebrek aan informatie	marktverkenning, partnerselectie, cursus, inhuur studenten of interim-manager
gebrek aan tijd en capaciteit (m.n. in het kleinbedrijf)	marktverkenning, partnerselectie, inhuur student of interim-manager
betalingsrisico’s	---
vinden van een geschikte buitenlandse partner	partnerselectie, bedrijfs-/productpresentatie in het buitenland, buitenlands presentatiemateriaal
intellectueel eigendom, corruptie	internationale octrooien, juridisch advies
kwaliteit personeel	cursus, inhuur interim-manager
prijs/kwaliteit van producten/diensten	---

Uiteraard zijn er voor diverse knelpunten ook andere oplossingen denkbaar, maar de knelpunten worden redelijk afgedekt door PSB. De regeling voorziet alleen niet in problemen ten aanzien van betalingsrisico's en het aanpassen van de prijs-kwaliteitverhouding van producten aan de buitenlandse markt.
Dit beeld wordt bevestigd door de ondervraagde PSB-deelnemers, die in meerderheid (70%) aangeven dat de gesubsidieerde activiteiten (erg) goed aansluiten bij hun behoeften. Ook de nieuwe activiteiten die in de PSB-regeling zijn opgenomen worden goed ontvangen: juridische advisering, internationaal octrooi, merk- of modelregistratie, productpresentatie en het inhuren van stagiairs of interim-managers. De drie instrumenten die veruit het meest worden gebruikt zijn: productpresentatie, marktverkenning en presentatiemateriaal.
Ondernemers geven wel aan nog enkele uitbreidingen te willen zien zoals vergoeding van reclame- en advertentiekosten ter promotie van het product of de dienst in het PSB-doelland (ook met inzet van nieuwe media).

PSB-regeling bereikt doelgroep
Zo'n 70% van de PSB-gebruikers heeft minder dan 10 werknemers in dienst. Dit betekent dat de deelnemers wat groter zijn dan de gemiddelde MKB-bedrijven in Nederland, maar wat kleiner dan exporteurs. Dit is in overeenstemming met de doelstelling van de PSB-regeling: kleinere bedrijven aan te zetten tot activiteiten op de internationale markt. De PSB-subsidie komt voor een groot deel terecht bij bedrijven die 0 tot 5% van de omzet exporteren.

Over het algemeen vinden de deelnemers de PSB-regeling een goed toegankelijke, laagdrempelige regeling, die snel en professioneel wordt uitgevoerd. De kosten-batenverhouding van PSB is goed en verder verbeterd: de uitvoeringskosten door de EVD zijn per aanvraag en per uitgekeerde euro gedaald en de ondernemers besteden meer tijd aan de inhoud dan aan administratieve handelingen. De efficiency zou door digitalisering van de dossiers nog verder kunnen toenemen.

De aanvragen voor de PSB-regeling hebben betrekking op ruim 50 verschillende landen, maar het merendeel van de aanvragen betreft de buurlanden. Gelet op de doelgroep van startende exporteurs is de keuze voor een nabijgelegen land ook aan te bevelen omdat de fysieke en culturele afstand dan minder groot is.

Kwantitatieve doelstelling gehaald
De eerste doelstelling van de PSB-regeling is om jaarlijks ten minste 600 bedrijven te ondersteunen bij het opstellen van een internationaliseringsplan. Als tweede doelstelling geldt dat hiervan ten minste 300 plannen daadwerkelijk leiden tot exportresultaat.
Zowel in 2005 als in 2006 zijn meer dan 600 bedrijven ondersteund bij het opstellen van een internationaliseringsplan (en in 2008 zelfs ruim 750): de eerste doelstelling is dus gehaald. Ons oordeel over het halen van de tweede doelstelling 'exportresultaat' is genuanceerder. Als de interpretatie is 'zonder het gebruik van PSB zou het bedrijf niet naar het land waarop de PSB ondersteuning was gericht (doelland) geëxporteerd hebben' wordt niet aan de tweede doelstelling voldaan. Als echter bedoeld wordt 'meer export naar het doelland dan anders het geval zou zijn geweest' wordt deze doelstelling wel gehaald.
Spin-offs op bedrijfsniveau
PSB leidt niet alleen tot een weloverwogen besluit om wel of niet te gaan exporteren. De PSB-regeling, en vooral het internationaliseringsplan met advisering en ondersteuning, verandert ook de manier waarop de export(mogelijkheden) worden gemanaged. De specifieke PSB-ondersteuning voor een bepaald land heeft spin-offs naar export op andere markten: 38% van de deelnemers is anders over export gaan denken; 57% geeft aan beter te zijn geworden in het zelfstandig bewerken van exportmarkten en twee derde pakt de export nu planmatiger aan.

Aanbeveling
De PSB-regeling functioneert goed en er is een aantal positieve effecten te benoemen. Er is geen aanleiding voor forse ingrepen. De aanbeveling is de continuïteit te bewaken, dat wil zeggen het bestendigen van de relatie met de uitvoerders en van het beeld bij het bedrijfsleven. Belangrijk is vooral het handhaven van de combinatie van advisering en subsidiëring. En verder het continueren van de combinatie van beleidsverantwoordelijkheid bij het Ministerie van EZ, centrale uitvoering bij de EVD en begeleiding door adviseurs die dicht bij de ondernemer staan, in een systeem met duidelijke aansturing en opdrachtgever-opdrachtnemerrelaties. Enkele andere aanbevelingen zijn:

• PSB-doelstelling meer SMART maken. Dit betreft met name het tweede deel van de PSB-doelstelling, die betrekking heeft op 'exportresultaat': wat hieronder wordt verstaan is niet duidelijk.
• Meer bekendheid geven aan de PSB-regeling door ook andere informatiekanalen te benutten zoals banken en accountants.
• Meer vraagsturing bij uitbreiding van gesubsidieerde activiteiten. Recente uitbreidingen lijken meer ingegeven door ideeën van de uitvoerders dan door de behoefte van de doelgroep. Ook de wensen van de doelgroep zouden moeten worden onderzocht alvorens tot wijzigingen in het pakket over te gaan.
• Overwegen van uitbreiding van de PSB-regeling met vergoeding van reclamekosten, bijvoorbeeld advertenties in buitenlandse vakbladen en inzet van nieuwe media zoals internet, e-commerce etc.
• Verminderen van papieren dossiervorming door meer elektronische formulieren(afhandeling).

In de beleidsreactie heeft EZ aangegeven vier aanbevelingen onverkort over te nemen: (i) PSB-regeling voortzetten zonder forse ingrepen; (ii) geen nadruk op afgelegen markten; (iii) handhaven van de combinatie advisering - subsidiëring, en (iv) bij uitbreiding eerst de vraag van de doelgroep onderzoeken. De overige aanbevelingen worden onderzocht op praktische haalbaarheid en bij positief resultaat geïmplementeerd in de PSB-regeling.
Daarnaast lijken recente uitlatingen van het Ministerie van EZ erop te wijzen dat het programma zich in de toekomst niet alleen op exporteren zal richten, maar op internationale activiteiten in algemene zin.

* Koos van Elk is senior onderzoeker bij EIM bv en Yvonne Prince is algemeen directeur van EIM bv.

Bronnen:

Elk, J.W. van, M.J. Overweel en Y.M. Prince (2007), Evaluatie PSB- regeling 2002-2006, Van instroom naar exportresultaat, EIM, Zoetermeer
Europese Commissie (2004), Internationalisation of SMEs, Observatory of European SMEs, Report 2003 No.4, KMPG Special Services, EIM Business & Policy Research en ENSR, Brussel
Gibcus, P., en W.H.J. Verhoeven (2007), De Exportindex MKB, ontwikkelingen 2000-2006, EIM, Zoetermeer
Hessels, S.J.A, M.J. Overweel en Y.M. Prince (2005), Internationalisering van het Nederlandse MKB. Bestaande en gewenste inzichten, EIM, Zoetermeer.
Ministerie van Economische Zaken (2008a), Beleidsreactie evaluatie Programma Starters Buitenlandse Markten, Den Haag (Beschikbaar als PDF op: www.ez.nl).
Ministerie van Economische Zaken (2008b), Kamerbrief Internationaal Ondernemen 7 maart 2008, beleidsagenda Internationaal Ondernemen, Den Haag
Prince, Y.M., en R.A. Versfeld (1996), Exportkansen voor MKB: Key-regio's, Stichting Exportraad Midden- en Kleinbedrijf, Voorburg.