Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Gemeentelijk arbeidsmarktbeleid

Alles draait om samenspel

Door drs. J.H. Korpel en drs. P.A. van der Hauw *

Binnen het arbeidsmarkt- en reïntegratiebeleid hebben gemeenten sinds een aantal jaren nieuwe taken en verantwoordelijkheden. Met goed samenspel tussen de sectoren economie, onderwijs en sociale zaken (c.q. werk en inkomen) en een juiste betrokkenheid van externe partijen (bedrijven, onderwijsinstellingen), kan de gemeente daarbij betere resultaten boeken. Dit samenspel is zowel vereist op beleidsniveau als in de uitvoering.

Maatschappelijke participatie is een centraal thema in de gemeentelijke politiek. Eén van de belangrijkste doelstellingen daarbij is ervoor te zorgen dat zo veel mogelijk mensen aan het werk (kunnen) gaan. Ook in deze tijden van hoogconjunctuur: ondanks de grote vraag op de arbeidsmarkt hebben nog lang niet alle werkzoekenden een baan weten te veroveren. Vorig jaar lanceerde het kabinet het Actieprogramma 'Iedereen doet mee', dat erop gericht is om 200.000 mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt aan werk te helpen. De gemeenten hebben met het kabinet afspraken gemaakt om hieraan de komende jaren actief bij te dragen.

Gemeente belangrijke speler
Gemeenten hebben in de afgelopen jaren binnen het arbeidsmarkt- en reïntegratiebeleid verschillende nieuwe taken en verantwoordelijkheden gekregen. De Wet Werk en Bijstand, in 2004 geïntroduceerd met als motto 'werk boven inkomen', maakt gemeenten financieel verantwoordelijk voor de kosten van uitkeringen en reïntegratie. De omslag van uitkeringsverstrekking naar activering (gecombineerd met de introductie van de Wmo en overheveling van AWBZ-activiteiten op dit terrein) geeft de gemeente verantwoordelijkheden voor de maatschappelijke participatie van haar burgers. In veel gemeenten hebben politiek en bestuur dan ook ambities geformuleerd, die niet beperkt blijven tot reïntegratie. Ook het stimuleren van de lokale economie en het verbeteren van de aansluiting van onderwijs en scholing op de arbeidsmarkt worden hierbij betrokken. Daarbij speelt uiteraard mee, dat het financiële belang van gemeenten bij een effectief arbeidsmarkt- en reïntegratiebeleid sterk is toegenomen.

Lokaal arbeidsmarktbeleid: kan dat wel?
De gemeentelijke arbeidsmarkt is geen eiland. Meer dan de helft van werkend Amersfoort pendelt: van de 64.500 Amersfoorters met een baan (cijfers 2006) werken er 33.500 buiten de stad. En van de 66.200 banen in Amersfoort worden er 35.200 bezet door forensen van buiten de gemeente. In andere gemeenten is het niet veel anders. En ook de bedrijven en instellingen blijven niet altijd op dezelfde plek. De gemeente is zelf geen partij op de arbeidsmarkt, behalve als één van de werkgevers. Op het vestigingsbeleid van bedrijven en op de keuzes die bedrijven en instellingen maken bij de werving en selectie van medewerkers heeft de gemeente alleen indirect invloed. Hetzelfde geldt in feite voor de keuzes die werknemers maken: de gemeente kan niet meer dan proberen om die keuzes te beïnvloeden en werkzoekenden te stimuleren en te ondersteunen. Maar lokaal arbeidsmarktbeleid is wel degelijk mogelijk. De gemeente kan zorgen voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat, kan betere randvoorwaarden voor de lokale economie scheppen, kan de kwalificaties van de (werkzoekende) inwoners vergroten en beter afstemmen op de vraag op de arbeidsmarkt en kan vraag en arbeid op andere (nieuwe) manieren bij elkaar brengen.

In de meeste gemeenten houden afzonderlijke afdelingen zich bezig met terreinen als economische zaken, onderwijs en reïntegratie/maatschappelijke participatie. Elke afdeling werkt daarbij veelal vanuit een verschillend perspectief en met eigen taak- en doelstellingen. Maar de gemeente is ook één organisatie en heeft inmiddels in het spel rond de arbeidsmarkt veel kaarten in handen. Door daar gebruik van te maken kan de gemeente betere resultaten boeken. Dat vereist goed samenspel tussen de afdelingen: integraal arbeidsmarktbeleid. Het arbeidsmarktbeleid van de gemeente Deventer is bijvoorbeeld opgezet rond vier samenhangende kwadranten: werkenden (voorkomen van uitval en werkloosheid), onderwijs (verbeteren van aansluiting en impuls voor beroepen met tekorten), reserves (werkzoekenden kwalificeren voor de arbeidsmarkt) en bedrijfsvoering (versterken van de economische kracht van de lokale bedrijvigheid).

 

Discrepanties tussen de partijen
Wanneer gesproken wordt over discrepanties op de arbeidsmarkt, gaat het over mismatches tussen vraag en aanbod: het arbeidsaanbod in de gemeente sluit niet goed aan bij de vraag en ondanks onvervulde vacatures blijft een deel van de mensen toch langdurig werkloos. Het is opvallend, dat er vaak ook tussen de partijen rond de arbeidsmarkt flinke mismatches zijn: bedrijven die niets zeggen te hebben aan het CWI, een Dienst Werk en Inkomen die de taal van de bedrijven niet spreekt, een CWI dat volgens gemeentelijke casemanagers de harde kern van de WWB'ers weinig te bieden heeft, de moeizame relatie tussen het onderwijsveld en het bedrijfsleven. Voor het gemeentelijke arbeidsmarktbeleid liggen hier kansen. De partijen hebben elkaar hard nodig, maar weten elkaar in de praktijk - ook op lokaal niveau - onvoldoende te vinden.

Vanuit het perspectief van reïntegratie wordt meestal hoopvol gekeken naar de bedrijven en instellingen in de gemeente: hoeveel werkzoekenden kunnen daar geplaatst worden? En naar het onderwijs: kan dat het aantal jongeren zonder startkwalificatie niet beperken? En als de opleidingen en kwalificaties beter aansluiten op wat de arbeidsmarkt vraagt, dan zullen meer mensen direct een baan kunnen vinden.

Het onderwijsveld heeft daar uiteraard ook belang bij. Het succes op de arbeidsmarkt vergroot de aantrekkelijkheid van een opleiding. Daarvoor is goede aansluiting bij de beroepspraktijk nodig. De bedrijven en instellingen kunnen bijdragen aan de actualiteit en de inhoud van het onderwijs, leerlingen moeten stage kunnen lopen en docenten willen bijblijven op hun vakgebied.

Bedrijven en instellingen in de gemeente zijn er niet primair om mensen aan werk te helpen. Succesvol ondernemerschap draagt bij aan de lokale economie en de werkgelegenheid, maar daarvoor moet de ondernemer zijn eigen keuzes kunnen maken. De bedrijven en instellingen hebben echter wel degelijk belangen waarvoor ze de gemeente nodig hebben: niet alleen voor het realiseren van voorzieningen (bedrijventerrein, winkelcentrum) en randvoorwaarden (veiligheid, aantrekkelijkheid van de gemeente voor recreanten et cetera), maar ook voor de arbeidsmarkt. Bedrijven hebben, zeker in tijden van hoogconjunctuur, mensen met de juiste kwalificaties nodig. Zij hebben er belang bij om samen te werken met het reïntegratieveld en met het onderwijsveld. Gemeenten die de taal van het bedrijfsleven spreken en hun belangen en problemen begrijpen kunnen daar hun voordeel mee doen.

Tussen de beleidsvelden is winst te behalen
Als elke gemeentelijke afdeling vooral oog heeft voor haar eigen primaire taken en verantwoordelijkheden, laat de gemeente kansen liggen. Die kansen zijn te vinden in de combinaties tussen de verschillende beleidsterreinen. Een betere aansluiting, meer samenwerking en afstemming. Omdat de gemeente veel kaarten in handen heeft, kan zij inspelen op de belangen van de verschillende partijen rond de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld door een 'deal' te maken met ondernemers. Voor wat hoort wat: de gemeente investeert in het bedrijventerrein of vergroot de veiligheid van het winkelcentrum, de bedrijven zorgen voor extra stageplaatsen en gaan samen met de Dienst Werk en Inkomen een aantal langdurig werklozen aan werk helpen. Zoetermeer sloot eind 2006 een convenant met het bedrijfsleven en het onderwijsveld, waarin een heel pakket aan maatregelen gekoppeld werd aan een bijdrage van het bedrijfsleven en het onderwijsveld aan het arbeidsmarkt- en reïntegratiebeleid van de gemeente. Ook de gemeente Helmond heeft een samenhangend arbeidsmarktbeleid geïntroduceerd, waarbij met het bedrijfsleven en het onderwijsveld wordt samengewerkt.

Beleidsanalyse arbeidsmarktbeleid
Drie werkmaatschappijen van Panteia - Consult, EIM en Research voor Beleid - ontwikkelden samen een model voor het doorlichten van gemeentelijk arbeidsmarktbeleid, met bijzondere aandacht voor het benutten van de kansen die een samenhangend beleid kan bieden.

Uitgangspunt in dit model is het actuele gemeentelijke arbeidsmarktbeleid, dat op basis van beschikbare gemeentelijke beleidsnotities en tegen de achtergrond van de gemeentelijke problematiek en de regionale context op hoofdlijnen in kaart wordt gebracht. Hierbij is er specifieke aandacht voor de geformuleerde beleidsdoelen, de wijze waarop het beleid is/wordt uitgevoerd en de behaalde resultaten.

Vervolgens wordt via interviews met vertegenwoordigers van relevante partijen binnen of buiten de gemeente het totale proces nagelopen. Hierbij wordt eerst ingegaan op de wijze waarop het beleid tot stand is gekomen. Vragen die hierbij aan de orde (kunnen) zijn: Hoe zijn de beleidsdoelen vastgesteld? Hoe zijn ze geformuleerd (SMART of niet)? Welke partijen (binnen en/of buiten de gemeente) zijn hierbij betrokken geweest en in welke rollen? Deze analyse maakt duidelijk of gemeentelijke doelstellingen op het terrein van arbeidsmarkt, onderwijs en/of economie door partijen worden herkend en gedragen. Ook wordt duidelijk in hoeverre dergelijke doelstellingen in hun onderlinge samenhang worden vastgesteld.

Daarna wordt ingezoomd op de beleidsuitvoering. Ook hierbij gaat het om vragen als: Welke partijen (binnen en/of buiten de gemeente) zijn hierbij betrokken (geweest)? En in welke rollen? Welke knelpunten treden bij de beleidsuitvoering op en waardoor worden deze knelpunten veroorzaakt? En hoe verloopt de samenwerking tussen de verschillende partijen (zowel binnen als buiten de gemeente)? Benutten zij elkaars sterke punten, dragen zij bij aan elkaars taken en doelstellingen? Is er sprake van verschillen in benadering en cultuur? Wat is de rol van cruciale personen in het lokale netwerk? En hoe heeft de gemeente het samenspel met de andere partijen rond de arbeidsmarkt geregisseerd?

Ten slotte komen de behaalde resultaten aan de orde. Welke doelstellingen zijn wel en niet gerealiseerd? En welke kosten en inspanningen waren daarvoor nodig? Dergelijke vragen kunnen natuurlijk alleen (in kwantitatieve termen) worden beantwoord als de benodigde (kwantitatieve) gegevens ook binnen de gemeente beschikbaar zijn.

Het ontwikkelde model kan binnen een gemeente flexibel en op maat van de lokale wensen en behoeften worden ingezet: alleen gericht op de rol en betrokkenheid van partijen binnen de gemeentelijke organisatie (bijvoorbeeld de afdelingen Economische Zaken, Sociale Zaken en Onderwijs), of (ook) op de rol en betrokkenheid van externe partijen (bijvoorbeeld de Kamer van Koophandel, het CWI, het scholenveld en het georganiseerde bedrijfsleven). Daarnaast kan het gericht worden op de totale beleidsketen, of op onderdelen daarvan. Bijvoorbeeld: alleen de beleidsformulering of alleen de beleidsuitvoering.

Het genoemde model heeft zijn waarde in een onderzoek naar het (op dit punt vooruitstrevende) Zoetermeerse arbeidsmarktbeleid inmiddels al bewezen. Het model brengt het totale speelveld van het gemeentelijke beleid (of onderdelen daarvan) op een systematische manier in kaart en maakt haarscherp duidelijk wat goed loopt en waar verbeteringen mogelijk zijn. Hiermee biedt het model een optimale match tussen beleid en onderzoek.

* Jaap Korpel is senior beleidsconsultant bij Consult, Peter van der Hauw is senior accountmanager en lid van het managementteam bij EIM.