Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

De Algemene Rekenkamer - Taxpayers Watchdog

'Dan rukken we uit met lichtbeelden'

*Door dr. H. M. Post*

"Ik vind dat iedere Nederlander moet weten dat de Algemene Rekenkamer een zeer nuttig instituut is. Zolang dit instituut bestaat mag men er gerust op zijn dat het belastinggeld nuttig wordt besteed."

Gerrit de Jong, sinds 2002 één van de drie collegeleden van de Algemene Rekenkamer, lacht en vertelt met milde ironie over zijn werk nu bij de Algemene Rekenkamer en daarvoor in de Tweede Kamer. Alles van na de jaren 70 vindt hij recent en jong. Het statige kantoor van de Rekenkamer aan het Lange Voorhout, dat is pas oud.

"Wanneer het belastinggeld niet zorgvuldig wordt besteed komt de Rekenkamer langs. In Engeland heeft de Rekenkamer een korte en veelzeggende missie: Taxpayers Watchdog.
De missie van de Algemene Rekenkamer in Nederland is iets genuanceerder, een korte zin is niet genoeg: 'De Algemene Rekenkamer heeft als doel het rechtmatig, doelmatig, doeltreffend en integer functioneren van het Rijk en de daarmee verbonden organen te toetsen en te verbeteren.' En zo gaat het nog een poosje door, verantwoord en genuanceerd. We zijn een introvert instituut en dat moet ook zo blijven, we maken ons eigen programma, hoeven niet van de commercie te leven. Wel doen we vreselijk goed werk. Slecht onderzoek kunnen we ons niet veroorloven, dan worden we acuut neergesabeld. Maar zoals een gemeenteraadslid in Amsterdam zijn rekenkamer onderuit haalt dat zou hier in de Tweede Kamer niemand in zijn hoofd halen.
Dat de meeste Nederlanders niet veel van de Rekenkamer weten, is helemaal niet erg, we zijn geen spelers met sterallures. Men betaalt ons via keurige normen. Het is een sober instituut en dat moet ook zo blijven.
In de 15e eeuw werd een voorloper van de huidige Rekenkamer opgericht om rechtmatigheidonderzoek te doen. De graven van Holland konden hun gevechten niet meer zelf betalen en eisten van de burgers tienden. De burgers op hun beurt wilden weten of dat geld besteed werd aan dat waaraan het gezegd werd besteed te zijn. Onze wettelijke opdracht is nog steeds het onderzoek naar rechtmatigheid.

Comptabel bestel
Doelmatigheid is erbij gekomen, ik weet nog dat we dat in de comptabiliteitswet hebben gezet. In de jaren 80 bleek dat we een achterstand hadden in de goedkeuring van de jaarrekening van een jaar of acht. Nederland was in dat opzicht een soort bananenrepubliek geworden. De minister van Financiën Ruding, de voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven Engwirda en de Rekenkamer zijn gaan samenwerken om dat op orde te krijgen.
Ruding voerde in 1985 een nieuw comptabel bestel in, waardoor het beheer van en het toezicht op de uitgaven door de afzonderlijke ministeries werd vergroot. Onder Comptabel Bestel wordt het kader van wet- en regelgeving en infrastructurele voorzieningen verstaan, waarbinnen de begrotingscyclus zich afspeelt. Ministeries werden zelf verantwoordelijk voor het opvangen van overschrijdingen van de begrotingen. Op ieder ministerie kwam een eigen accountantsdienst. Voor deze Operatie Comptabel Bestel was een aanscherping van de Comptabiliteitswet nodig. Dit is de wet die de financiële gang van zaken, en de controle daarop, bij het Rijk regelt."

Rondsnuffelen
"Na deze Operatie Comptabel Bestel was iedereen blij en was de rechtmatigheid helemaal op orde. Toen heeft de Rekenkamer ook de omslag gemaakt niet meer zelf alle rekeningen te controleren maar te leunen op de departementale accountantsdiensten. Dat wil niet zeggen dat als zij getekend hebben en een positieve verklaring geven, de Rekenkamer dat zonder meer overneemt. We onderzoeken niet alle processen en geldstromen tot in detail, we prikken hier en daar, doen een risicoanalyse. Na de derde woensdag in mei, Verantwoordingsdag, komen al de departementale teams hier met hun risicoanalyse voor volgend jaar. Op grond daarvan kiezen we zaken die we extra gaan bekijken. In goed Nederlands heet dit review.
Er wordt gekeken naar rechtmatigheid, naar de kwaliteit van beleidsinformatie en naar de bedrijfsvoering van een departement. Bij de rechtmatigheid heeft de Rekenkamer macht, ze kan bezwaar maken en dan heeft de minister een probleem in de Tweede Kamer. Bij de andere onderwerpen hebben we invloed, nou ja, bij de bedrijfsvoering kunnen we zeggen: 'kom op jongens doe er iets aan, jullie lopen zo'n eind achter'. Op ieder departement heeft de Rekenkamer mensen rondlopen, meestal in de buurt van de departementale auditdiensten. De departementale accountantsdienst (ook wel auditdienst genoemd) is een onderdeel van het ministerie dat onder meer belast is met de controle van het departementale jaarverslag. De helft van onze mensen zit hier aan het Lange Voorhout, de andere helft is verspreid over de ministeries. Ze snuffelen daar rond, zijn onze voelhoorns en zijn daar als het goed is niet geliefd. Dat hoort ook zo.
Er is niemand die de Rekenkamer direct controleert. Ik zou benieuwd zijn naar de bevindingen van iemand die op onze manier naar ons kijkt. Omdat niemand ons direct controleert, vind ik dat we extra kritisch naar onszelf moeten kijken. Internationaal doen we daarom aan peerreview. Vorig jaar zijn enkele rekenkamers van over de hele wereld hier geweest. Zij kijken naar ons en rapporteren daarover en op onze beurt doen wij mee aan peerreviews bij zusterinstellingen. Het eerste waarnaar we vaak kijken is, of een rekenkamer onafhankelijk is, zeker bij opkomende democratieën. Soms zie je dat, wanneer er een nieuwe regering komt, de rekenkamerdirecteur de laan wordt uitgestuurd of anders het werken onmogelijk wordt gemaakt zoals laatst in Macedonië gebeurde."

Meerwaarde
"Wanneer beleidsmaatregelen slecht functioneren of perverse effecten hebben groeit de kloof tussen overheid en burger. Dit is een thema in onze strategie. Ons doelmatigheidsonderzoek richt zich op die terreinen waarvan wij denken, daar is de kloof tussen burger en overheid wel erg groot. Er zijn drie terreinen die we in dat kader met nadruk onderzoeken: veiligheid, duurzaamheid en de kwaliteit van de publieke dienstverlening. Laatst kwam een onderzoeker in verwarring bij mij en zei: 'daar is helemaal geen kloof'. 'Nou geweldig, dan gaat het goed', stelde ik haar gerust. Het ging om de controle van de boterberg, er was niets fouts aan, er was geen kloof tussen beleid en uitvoering.

Een beleid dat ook volstrekt aan zijn doelstellingen heeft voldaan, is het verlichten van de administratieve lasten. De ondernemers vonden dit wel vervelend want 'ze hadden er niets van gemerkt, dor hout was weggekapt.'
Wanneer we wel fouten vinden doen we aanbevelingen aan de minister en sporen aan er iets aan te doen. Na ongeveer twee jaar bekijken we of de Kamer en de minister er werkelijk iets aan gedaan hebben. De status van een aanbeveling is nihil, men kan haar zo in de onderste la stoppen. Maar ik moet zeggen dat de Tweede Kamer erg alert op onze rapporten reageert. We bieden elk rapport aan aan de Commissie voor de Rijksuitgaven, dan geven we een briefing en rukken we uit met lichtbeelden. Er wordt een presentatie gegeven van wat in het rapport staat. Laatst hadden we zelfs een filmpje bij de presentatie van een rapport. Kost een briefing drie kwartier, een filmpje met alle formats erin doet het in vijf minuten. Zijn de Kamerleden blij. Ja, we gaan met onze tijd mee. Maar we moeten het ook hebben van de Kamer, als zij niets doen zijn wij machteloos.
Wanneer de Kamer behoefte heeft aan externe ondersteuning, schakelt ze in bijzondere gevallen de Rekenkamer in. Meestal gaan wij in op een verzoek van de Kamer, maar dat doen we alleen wanneer Rekenkameronderzoek meerwaarde heeft. Eén geval van meerwaarde is, dat wij toegang hebben tot alle stukken. We krijgen tegenwoordig meer van deze verzoeken dan vroeger. We hebben dan meer werk. Maar met de Amerikaanse gang van zaken voor ogen, ben ik daar kritisch over. De Amerikaanse Rekenkamer, de US General Accounting Office, deed zo'n tien jaar geleden twintig procent van haar onderzoeken op verzoek van het Congres. Dat groeide uit tot tachtig procent maar ging gepaard met een personeelsreductie van vijf- naar drieduizend medewerkers. Tja."

Van Comptabel Bestel tot VBTB
"Dertig jaar geleden gaf de Rekenkamer één rapport per jaar uit. Dat werd dan gepresenteerd, aan persberichten deed men niet. De volgende dagen kon je dan in de kranten lezen dat die ambassadeur een diner te veel had gegeven, en iemand anders had te veel autokosten gedeclareerd of de jurk van zijn vrouw. De Rekenkamer heeft daarna een enorme slag gemaakt en gezegd: we gaan door het jaar heen rapporten publiceren.
Ik kwam in de Tweede Kamer toen de operatie Comptabel Bestel liep. De Rekenkamerrapporten werden altijd op 1 september ingeleverd en gingen ten onder in al die begrotingsstukken op Prinsjesdag. Na de operatie Comptabel Bestel zijn we een operatie begonnen om het accent te verleggen van input naar output en kreeg de Verantwoording een eigen dag in de Tweede Kamer, de derde woensdag in mei. De departementale stukken moesten op 15 maart binnen zijn bij de Rekenkamer. De eerste keer was dat een enorme krachtsinspanning.
In 1999 is deze operatie onder de titel Van Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording (VBTB) van start gegaan. We zijn nu tien jaar verder, ik weet niet precies of het glas half vol of half leeg is. Wat mij betreft had het sneller gemogen.
Nu is er is een nieuwe modus gevonden. Vorig jaar hebben we een inhaalslag gemaakt door nauw samen te werken met de minister van Financiën en de Tweede Kamer. Dat werpt nu vruchten af. De politieke prioriteiten van het kabinet krijgen bijzondere aandacht. Uit het boek van het kabinet met de 74 doelstellingen zijn er bij de miljoenennota een stuk of negentien uitgelicht, dat geeft er focus aan. De Algemene Rekenkamer volgt deze focus. De Commissie voor Rijksuitgaven heeft actief meegedacht over een betere inrichting van Verantwoordingsdag en een reductie van de grote hoeveelheid informatie. De praktijk moet uitwijzen of de balans tussen meer focus in de informatie over een aantal beleidsdoelen en overzicht van het hele veld gevonden kan worden zonder dat de controlefunctie van de Tweede Kamer in het gedrang komt."

Fatsoenlijk formuleren
"De Algemene Rekenkamer heeft niets met partijpolitiek te maken. Het is wel zo dat wanneer de Kamer collegeleden voordraagt, gekeken wordt naar de politieke kleur. Dat we niet aan partijpolitiek doen, is niet zo moeilijk, want we controleren beleid alleen achteraf. Er wordt gekeken of beleid goed wordt uitgevoerd en of het niet te veel kost. Of we het eens zijn met dat beleid of het oerstom vinden, doet er niet toe. De ramingen en kaders van beleid worden opgeschreven door het kabinet en afgezegend door de Kamer. Er zijn een aantal normen en kaders en accountantsregels waaraan de beleidsdoelstellingen gewoon moeten voldoen. De Rekenkamer kijkt of dit het geval is, zo niet dan zegt ze:'schrijf het eens wat beter op.' De kritiek die wij het meest uiten is: 'wanneer je doelstellingen niet fatsoenlijk formuleert, kun je er niet op afgerekend worden'."

*Hedda Maria Post is redacteur van Basis