Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Burgerparticipatie 2.0

Over crowdsourcing en co-creatie

Door drs. W.L. de Valk*

Er is de overheid alles aan gelegen om de relatie met de burger te verbeteren. Burgerparticipatie bestaat al lang, maar het internet levert nieuwe mogelijkheden op. Crowdsourcing kan een succesvolle rol spelen in de vernieuwde 2.0-relatie tussen overheid en burgers.

Volgens Wikipedia (de onvolprezen maar bekritiseerde internetencyclopedie) is `Crowdsourcing' een neologisme, gebruikt om een recente ontwikkeling aan te duiden, waarin bedrijven en organisaties een grote groep individuen aanspreken voor consultancy en innovatie`.
De term 'Co-creatie' wordt momenteel vaak gebruikt op het internet wanneer men het heeft over het feit dat er platforms/communities zijn waar bezoekers, al dan niet gezamenlijk, iets creëren of hun creaties achterlaten (ofwel 'posten' in internetjargon). De mogelijkheid om gezamenlijk aan de slag te gaan of over de creaties van gedachten te wisselen is kenmerkend voor co-creatie.

Dit essay gaat zowel over crowdsourcing als over co-creatie en de mogelijkheden die deze ontwikkelingen de overheid te bieden hebben. Dit wordt duidelijk zichtbaar wanneer het essay zich toespitst op een nieuw Nederlands burgerparticipatieproject waarbij burgers, omwonenden, deskundigen en studenten gezamenlijk op het internet een nieuwe, innovatieve woonwijk ontwerpen die, als het aan de gemeente Smallingerland ligt, ook daadwerkelijk gerealiseerd zal worden. Omdat het internet mondiaal is kan in feite iedereen, waar ook ter wereld, meewerken aan deze 'wijk van overmorgen'.

De gedachte achter het project is dat de invloed die de burger heeft op het beleid, en de uitwerking daarvan, zeer gering is. In het geval van het ontwerpen en laten bouwen van woonwijken is er nauwelijks sprake van invloed. Uiteraard zijn er andere, op het eerste oog, vergelijkbare burgerparticipatie projecten geweest, maar die beperkten zich tot maximaal het 'aanstaande kopers (mee) laten ontwerpen van hun nieuwe, nog te bouwen woning'.

In het geval van de gemeente Smallingerland is het braakliggende stuk grond (17,5 hectare), dat grenst aan het dorpje Opeinde, ideaal voor een experiment op het gebied van burgerparticipatie waarbij de burger aan het roer staat, zowel waar het het bepalen van het beleid, als waar het de uitwerking daarvan, aangaat.

Nieuwe media
Een dergelijk experiment was een aantal jaren geleden - met name technisch - nog niet mogelijk maar door het zich razendsnel ontwikkelende internet worden dagelijks nieuwe kansen gecreëerd en de gemeente Smallingerland zag haar kans.

Ter verduidelijking een korte terugblik. De afgelopen decennia hebben de media een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt. De conventionele media (1.0) waren uitsluitend 'zendergericht'. Makers/journalisten zonden hun boodschap de wereld in zonder te weten wat de ontvanger ervan vond. Met de entree van het internet werd stap voor stap het nieuwe media (2.0)-tijdperk ingeluid wat het mogelijk maakte voor de ontvanger om te reageren op de verzonden boodschap. Interactie met de afzender werd mogelijk. De laatste paar jaar echter is het internet in een volgende fase terechtgekomen en daarmee brak voor de media (3.0) ook een nieuwe tijd aan: de tijd van samenwerken, voornamelijk op het internet.

De kern van de ontwikkeling is dat het internet niet alleen meer fungeert als publicatieplatform maar nu tegelijkertijd wordt gekenmerkt door nieuwe mogelijkheden van
kwalitatieve communicatie. Deze ontwikkeling wordt daarnaast gevoed door het gegeven dat steeds meer mensen, wereldwijd, online zijn (in Nederland is dat zelfs 80% van de inwoners).

Crowdsourcing
Dat mensen daardoor (virtueel) altijd met elkaar verbonden zijn, aan elkaar gekoppeld zijn, heeft tot gevolg gehad dat er een groot aantal communities en sociale netwerken (is) ontstaan. Maar ook dat samenwerken en de krachten bundelen gemakkelijker is geworden dan ooit.

Ter illustratie een paar voorbeelden van spraakmakende communities:

1. Innocentive. De leden van deze community bestaan uit Seekers en Solvers. Seekers - vaak grote bedrijven als Procter en Gamble, Eli Lilly, Nokia - plaatsen een probleem en Solvers proberen het op te lossen. Voor de oplossing bieden de Seekers tussen de 5.000 en 1 miljoen dollar. Solvers krijgen een privé-kamer (online) waar ze rustig kunnen werken. Enkele cijfers. In het eerste jaar: 82 oplossingen uit meer dan 16 landen. Kosten waren 430.000 dollar maar de waarde van de oplossingen was 8,8 miljoen dollar. De deelnemers aan Innocentive zijn studenten, gepensioneerden en mensen die naast hun 'gewone' baan op zoek gaan naar antwoorden en oplossingen.
2. Goldcorp, een noodlijdend goudmijnbedrijf, publiceerde alle kostbare geologische data op het internet en schreef de GoldCorp Challenge uit. Het prijzengeld bedroeg een slordige 575.000 dollar, op te halen door eenieder die een bruikbare methode of goede voorspelling deed om goud in de mijnen van GoldCorp te vinden. Duizenden mensen (uit meer dan 50 landen) gingen aan de slag en gezamenlijk vonden ze meer dan 80 nieuwe vindplaatsen met goud met een gezamenlijke waarde van 9 miljard dollar.
3. Lego Factory waar, via het internet, 1 miljoen jonge ontwerpers (gemiddelde leeftijd 9 jaar) aan het werk zijn gegaan en ruim 3 miljoen ontwerpen hebben gemaakt. De populairste (600 ontwerpen) zijn inmiddels te vinden in de schappen van de winkel en daar profiteren de jonge ontwerpers ook financieel van.
4. Maar ook in Nederland zijn er bijzondere communities, waaronder Vangstenregistratie.nl waar 7000 sportvissers de gegevens van hun vangsten bijhouden en het Ministerie van Landbouw, door het aggregeren van de data, een goed beeld heeft van de visstand in Nederland. Of Iens.nl, waar mensen hun mening geven over 17.000 restaurants waar ze gegeten hebben. Of Kassa, waar inmiddels meer dan 70.000 mensen elkaar geholpen hebben met consumentenproblemen.

Er zijn nog veel meer voorbeelden te geven maar de bovenstaande maken in ieder geval duidelijk dat, mits je ze weet te bereiken, grote groepen mensen bereid zijn om op grote schaal samen te werken. Vanuit het perspectief van bedrijven, organisaties of de overheid ligt hier de mogelijkheid om het publiek in te zetten. Dat is de essentie van crowdsourcing: niet denken en handelen vanuit de afzender maar het inzetten van ontvangers, de achterban of het publiek als bron.

Co-creatie
Co-creatie is onderdeel van een nieuwe stroming die wel samengevat wordt door de term 'open innovatie'. Al jarenlang is open innovatie te zien in de ontwikkeling van open-source software waarbij grote groepen programmeurs gezamenlijk werken aan de volgende versie(s) zonder daarvoor betaald te krijgen. De incentive ligt klaarblijkelijk niet in financieel voordeel maar in de gedachte dat samen aan iets werken (een vorm van co-creatie) voldoening geeft. Voldoende om avonden lang te programmeren aan nieuwe software.

Samen iets maken hoeft niet te betekenen dat men met elkaar samenwerkt maar wel dat alle betrokkenen gezamenlijk zorgen voor nieuwe ideeën, concepten of producten. Lego Factory (zie hierboven) is daarvan een prachtig voorbeeld. Maar ook bedrijven als Dell, Starbuck, Philips of KLM zijn al jaren van de partij daar waar het gaat om het inzetten van de crowd bij het ontwerpen of ontwikkelen van nieuwe producten.

De nieuwe woonwijk van morgen
Terug naar de gemeente Smallingerland. Smallingerland is (alweer volgens Wikipedia) ´een gemeente in het oosten van de Nederlandse provincie Friesland. De gemeente telt per 1 augustus 2008, 55.126 inwoners'. De gemeente kent, los van de grootste plaats Drachten, nog 13 ander (woon)kernen waaronder het dorpje Opeinde. In Opeinde wonen ongeveer 1750 inwoners en het dorpje bevindt zich in een prachtig landelijk en lieflijk landschap op 5 kilometer van Drachten.

Eind januari staken gemeentesecretaris Leendert Maarleveld en hoofd communicatie Paul Lansen de koppen bij elkaar in aanwezigheid van Idse de Pree en Wessel de Valk van het mediabureau The Crowds. Onderwerp van gesprek was de wens van de gemeente om een nieuwe innovatieve wijk te ontwerpen en te bouwen op een stuk land (17,5 hectare en eigendom van de gemeente) grenzend aan het dorpje Opeinde.

Aanleiding tot de bijeenkomst was het voornemen van de gemeente om niet op de traditionele manier aan de slag te gaan (projectontwikkelaars, architecten, bestemmingsplannen etc. etc.) maar om een totaal nieuwe weg in te slaan. Het stempel van de nieuwe 'wijk van morgen' was 'innovatie'. Het moest een aantrekkelijke, duurzame maar vooral innovatieve wijk worden en ook het (bestuurlijke) proces zelf moest anders en vernieuwend zijn. Uiteraard had de gemeente een reden om deze nieuwe route te kiezen en de oude paden achter zich te laten.
De gemeente Smallingerland wordt in het algemeen niet als bijzonder of opvallend gepercipieerd en dat is de reden dat men met enige regelmaat met bijzondere projecten probeert te af te komen van dit onvrijwillige imago. De gemeente had daarom besloten niet alleen een innovatieve wijk te ontwerpen en te bouwen maar het ook op andere vlakken volledig anders aan te pakken.

Boven het maaiveld
Op die koude, wintergrijze dag werd besloten dat het middel om de wijk te laten ontwerpen 'crowdsourcing' was. De burger was aan zet en de gemeente deed een stevige stap terug. Daarbij werd van meet af aan besloten dat 'de crowd' niet beperkt zou worden tot inwoners van het dorp Opeinde, omwonenden in Drachten of de gemeente Smallingerland. Nee, iedereen (ook in het buitenland) zou mogen ontwerpen aan de nieuwe wijk. Gezien de zeer uiteenlopende successen op het gebied van crowdsourcen lag het voor de hand dat er voldoende mensen geïnteresseerd zouden zijn om mee te denken over de innovatieve droomwijk van morgen en mee te helpen die te ontwerpen.
Heikel punt was en bleef het gegeven dat de gemeente grotendeels haar invloed kwijt zou raken als de burger het voortouw zou nemen. Wethouder Nieske Ketelaar stak haar hoofd boven het maaiveld uit en ging achter het project staan. Binnen de gemeente moesten uiteraard nog wel een aantal barrières worden geslecht. Niet in de laatste plaats was de moeilijkheid in welke mate de gemeente toch zou willen sturen. Bijvoorbeeld door aan te geven wat nu eenmaal feitelijke beperkingen zijn. Denk daarbij aan zaken als: financiering, inbedding in het landschap, verhouding tussen huur- en koopwoningen. Of er plaats zou zijn voor sociale woningbouw. Of het bestemmingsplan de ontwerpen moest volgen, of juist andersom. En zo nog vele andere zaken die menigeen opwierp in de discussies omtrent de nieuwe wijk van het dorp Opeinde.
Daarnaast moest er draagvlak voor het idee worden gevonden. Niet eenvoudig, aangezien vele ambtenaren die normaal gesproken onderdeel van het ontwerpproces zouden zijn geweest ditmaal voorlopig langs de zijlijn moesten staan. Maar al snel bleek dat de meeste onder hen openstonden voor het experiment en zich niet lieten meeslepen in de logische valkuil om het zich persoonlijk aan te trekken.
Het was ook niet eenvoudig omdat het college akkoord moest gaan. En tot slot lag het evenmin voor de hand dat de bewoners van het dorp Opeinde de voornemens van de gemeente Smallingerland met open armen zouden ontvangen. Immers, de nieuwe wijk zou direct grenzen aan het dorp Opeinde en velen maakten zich zorgen dat de innovatieve 'wijk van overmorgen' sterk zou afwijken van het lieflijke dorp gelegen in het platteland van Friesland. De gemeente, die dat goed begreep, pakte direct de handschoen op en startte een intensief traject, niet alleen om met de inwoners van Opeinde in gesprek te gaan en te blijven, maar ook om hen uit te dagen mee te doen. Immers, dé plek waar zij invloed konden uitoefenen zou op het internet zijn waar een community zich zou buigen over deze bijzondere uitdaging.

Wij bouwen een wijk.nl
So far, so good. Maar - voor zover de initiatiefnemers ook na intensieve research konden nagaan - was een dergelijke manier van ontwerpen van een woonwijk nog nooit eerder gedaan. Hoewel crowdsourcing op velerlei gebied succesvol was ingezet, was dit nog een onontgonnen terrein. Het bureau The Crowds ging aan de slag om een methodiek te bedenken die ertoe zou moeten leiden dat honderden, zo niet duizenden, mensen met elkaar die beoogde wijk zouden gaan ontwerpen.

Op donderdag 2 oktober 2008 werd de communitysite www.wijbouweneenwijk.nl gelanceerd. Het platform biedt de volgende invalshoeken:

De innovatieve wijk, onderverdeeld in:

• Leven in de wijk
• Wonen in de wijk
• Werken in de wijk

Huis van de toekomst, onderverdeeld in:

• Architectuur
• Constructie en materialen
• Plaats in het landschap
• Techniek
• Duurzaamheid, Milieu en Energie

Mogelijk maken, onderverdeeld in:

• Slimme procedures (om sneller tot bouw te kunnen komen)
• Slim financieren en beheren

Op ieder van deze onderwerpen kunnen mensen hun ideeën of concepten achterlaten zodat die door anderen weer becommentarieerd of aangevuld worden. Het bijzondere aan deze opzet is dat bovenstaande het enige grit is dat de community geboden wordt. Wat eveneens bijzonder is, is dat de eerste categorieën (´Innovatieve wijk´ en ´Huis van de toekomst´) zich richten op het genereren van ideeën, concepten (co-creatie) om de wijk en de woningen te ontwerpen, terwijl de laatste categorie (´Mogelijk maken´) zich specifiek richt op het innoveren van bestuurlijke processen.

Kolonisten van Opeinde
Ten tijde van dit schrijven is de community nog maar enkele weken oud. Maar in die korte periode heeft een kleine groep mensen zich op het ontwerpen van de nieuwe woonwijk gestort. Op vrijwel alle onderwerpen werden en worden ideeën en concepten gepost. Nu al kan van een succes worden gesproken.
Woningen gebaseerd op molshopen. Een wijk die als uitgangspunt neemt het spel de Kolonisten van Cartan (onder de titel "De Kolonisten van Opeinde"). Woningen die opgaan in het platteland door ze bijvoorbeeld - deels - in heuvels te bouwen. Woningen op palen. Een wijk die het gevoel van '365 dagen per jaar vakantie houden' als uitgangspunt neemt. Een wijk die ontworpen en gebouwd wordt naar voorbeeld van de tuinbouw. Daken van zonnepanelen ontworpen door kunstenaars met gebruikmaking van de primaire kleuren in de natuur. Het is een kleine greep uit de ideeën en concepten die inmiddels zijn gepost door bezoekers en leden.
molshoopwoning

De inwoners van Opeinde zijn nadrukkelijk aanwezig op de communitysite en waken over de toekomst van de nieuwe wijk die aanpalend aan hun dorp komt te liggen. Immers, zij hebben er als geen ander belang bij invloed uit te oefenen op de totstandkoming van de nieuwe wijk. Burgerparticipatie in optima forma. Iedereen kan meewerken aan de nieuwe wijk en de huidige bewoners hebben feitelijk meer invloed dan ooit, zonder dat de overheid zich ermee bemoeit.

De community blijft in ieder geval bestaan tot eind januari 2009. De overtuiging is daar dat de komende maanden honderden mensen zich zullen inspannen om met meer ideeën en concepten te komen waarvan er één uiteindelijk de basis zal vormen voor de nieuwe innovatieve wijk van morgen.

Door het succes van de relatief kleine community wordt onderzocht of www.wijbouweneenwijk.nl niet kan blijven bestaan. Of deze community niet gezien moet worden als eerste experiment en omgebouwd moet worden tot een veel breder platform. Een internetplatform waar deskundigen en publiek samenwerken op het gebied van duurzaamheid, innovatie en burgerparticipatie in processen waar normaal gesproken de overheid de belangrijkste gesprekspartner is.

*Wessel de Valk is (co-)oprichter van het (social) mediabedrijf The Crowds.