Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Olievlek en drijfzand

Is populisme een gevaar of schudt het de boel op?

"Ik was acht jaar en zat in een jappenkamp, in een vrouwenkamp. Ons kamp was een totaal instituut maar daarbinnen waren geen instituties meer, geen gezin, geen vereniging, geen rechtsstaat, geen kerk. Letterlijk naakt tegenover elkaar. Veel ziekte en sterfte, het was de hel. De Japanners raakten de kinderen niet aan, de medegevangenen waren het ergst."

Door dr. H.M. Post*

Herinneringen aan het jappenkamp zijn voor hoogleraar sociologie Anton Zijderveld onlosmakelijk verbonden met het belang dat hij aan de rechtsstaat hecht. "Wanneer willekeur en het recht van de sterkste heersen, kan het leven een hel worden. Daarom is de rechtsstaat zo'n belangrijk element in de democratie. Het is de rechtsstaat die ons beschermt tegen machtsmisbruik en willekeur". In zijn onlangs gepubliceerde essay Populisme als politiek drijfzand trekt hij zijn opvattingen door naar het huidige politieke debat. "Nederland is een rechtsstaat. Het Gerechtshof kan daarom besluiten Geert Wilders te vervolgen: haatdragende uitlatingen mogen niet getolereerd worden. De PVV gaat slordig om met de rechtsstaat en dat vind ik beangstigend".

Drijven op gevoelens van onbehagen en onzekerheid

De uitslag van de Europese verkiezingen laat zien dat het populisme in Nederland sinds Fortuyn een vaste voet aan de grond heeft, en die voet is nog groot ook. Als er nu parlementaire verkiezingen gehouden zouden worden werd de PVV een van de grootse partijen. Met slogans als: 'geen immigratie maar remigratie' en 'stop de islamisering van Nederland' wordt een beroep gedaan op onlustgevoelens. Het tegengaan van de islamisering van Nederland is het voornaamste programmapunt van de PVV. Wilders wees tijdens het Verantwoordingsdebat 28 mei naast de islam ook de elite als vijand aan. Deze elite bestaat uit iedereen die enige band heeft met het maatschappelijk bestuur van Nederland. Van de 'gladpratende bestuurskundedoctorandussen' tot de VPRO en de 'kunstmaffia'. 'Er is in Nederland een groep die zich vertrapt en vernederd voelt. Dat is een Nederland dat weet dat het belazerd wordt door een elite die alles goed vindt', zegt Wilders in het NRC, het grachtengordelnieuwsblaadje, van 29-05-09.

"Toch gaat mijn essay niet specifiek over de PVV", zegt Zijderveld: "Meer dan de opkomst van Wilders -want hem vind ik niet zo interessant- dreef mij het fenomeen 'olievlek' tot het schrijven hiervan. Het populisme is als een olievlek die zich steeds verder verspreidt en overal in doordringt. Het drijft op emoties van onbehagen en onzekerheid. Sinds Fortuyn is het populisme salonfähig. Een definitie van het fenomeen geven is niet zinvol, er is geen essentie, wel kenmerken. Het populisme vegeteert op gevoelens van onvrede en op angst voor het onbekende, waarbij de rancune vooral voortkomt uit het gevoel niet serieus genomen te worden door de politieke elite. Als populisten iets haten is het 'de elite'. Daarnaast zijn er hevige gevoelens van onvrede over de multi-etnische samenleving. De taal is meestal ongenuanceerd en generaliserend."

Stem van het volk

"Een kenmerk is vaak ook dat het populisme een beweging en geen partij met een strakke bureaucratische ordening en leden is. Het populisme heeft geen boodschap aan de representatieve democratie. Het wil graag een directe invloed van het volk op de stedelijke en landelijke politiek. In de achtste eeuw waarschuwde de theoloog Alcuin van York Karel de Grote voor invloed van het volk: men moet niet luisteren naar de mensen die plegen te zeggen dat de stem van het volk de stem van god is. Want de onrust van het volk tumultuositas vulgi grenst ongeveer aan gekte. 'De stem van het volk is de stem van god', is een typerende gedachte voor het populisme.

Een belangrijk kenmerk is dat de beweging een sterke leider nodig heeft. De man die zegt wat wij voelen. De leider vertegenwoordigt de stem van het volk, en met de gelijkstelling van de stem van het volk aan de stem gods heeft de leider een bijna metafysisch gelijk.

Mijn essay is ook niet geschreven 'tegen' Wilders, het gaat mij om de mensen die denken: 'ja, hij zegt het toch maar, hij durft te benoemen wat wij voelen en niet durven zeggen. Al die ellende in dit rotland. Hij zegt het toch maar!' Populisme duikt op als de legitimiteit van het bestel onder druk staat."

Meeregeren is een doodssteek

"De olievlek van het populisme breidt zich nu snel uit. In tijden van verkiezingen moet men er niet tegen aanschurken maar stelling nemen. Op het moment dat er door de beweging veel stemmen zijn behaald, moet zij benaderd worden en gevraagd worden om mee te regeren. Vervolgens zou het zeer onverstandig van de beweging zijn erop in te gaan: meeregeren is een doodssteek. Populisten worden groot door het nee, het niets, het negatieve. In een coalitie kan dat niet, dan moet je met een programma komen, er moeten compromissen gesloten worden, je moet constructief zijn en dan zak je weg. Dan loopt de beweging vast in institutionalisering tot partij. Dat wordt het drijfzand, daarom maak ik me nog niet veel zorgen over de beweging, ik maak me wel ernstige zorgen om de uitdijende negatieve mentaliteit.
Een populistische beweging kan heilzaam werken wanneer een parlementaire democratie te arrogant wordt. Pas op het moment dat de democratie en de rechtsstaat opzij geschoven kunnen worden wanneer de beweging meer zetels dan de helft plus een heeft, wordt het levensgevaarlijk."

Het tikt in Brussel en in de gemeenten

"Wat er op rijksniveau gebeurt, is voor de meeste mensen zeer abstract. Het rijksniveau is verweven met Brussel, Washington, Moskou en Azië. Balkenende vliegt de hele wereld over. Het beleid is complex en niet meer te begrijpen. Je moet behoorlijk opgeleid zijn en politieke ervaring hebben om het te kunnen volgen. Dan denk ik: ben ík blij dat ik mijn vertegenwoordigers heb in Den Haag. De Tweede Kamerleden moeten natuurlijk wel kwaliteit hebben. Het is niet prettig dat soms het Tweede Kamerlid-zijn als opstap voor een verdere carrière gebruikt wordt. Maar wij, de pers incluis, moeten ophouden naar Den Haag te kijken als het epicentrum van de macht. Dat is het niet meer, Den Haag is een tussenlaag. Ik heb dit wel eens de verbouwing van het huis van Thorbecke genoemd. Brussel is het penthouse, de basale laag zijn gemeenten en regio's. Regio's zijn heel flexibel en trekken zich niet veel van grenzen aan, een voorbeeld is de samenwerking van Twente met Duitsland en in het in het Zuiden de Euregio Maas-Rijn. Wat is nog de natiestaat, waar zijn de grenzen? De democratie tikt in Brussel en in de gemeenten. Ik ben een voorstander van de bottom up democracy. Waar het voor burgers echt op aan komt, is hun straat, hun buurt, hun wijk, hun stad. Op gemeenteniveau moet er duidelijkheid zijn tussen burgers en bestuur. Met de uitspraak: de gemeente is er voor de burger, punt, ben ik het helemaal eens. In Rotterdam was Pastors goed. In de gemeenten moeten raadsleden en wethouders, voorgegaan door de burgemeester, luisteren naar de burgers in de wijken en straten en met hen contact onderhouden. Op rijksniveau moeten staatsburgers accepteren dat er afstand is tussen hen en de politici."

'Multiculturaliteit' of 'multiculturalisme'

"Ja, het was een fout dat er bij de gezinshereniging van de gastarbeiders in de jaren tachtig, bij de instroom van veel niet-Nederlandse mensen in oude wijken, niet adequaat gereageerd is op de angst en onzekerheid van mensen die al lang in die wijken leefden en hun sociale structuren kapotgemaakt zagen worden. In plaats van naar hen te luisteren en te helpen werden ze beschuldigd van racisme. Dit was een fout van het multiculturalisme. Onder multiculturalisme versta ik ideologie van negatieve tolerantie, van onverschilligheid, van 'laat iedere etnische en religieuze groep maar zijn gang gaan en de eigen dingen doen'. De wanhoop en het geklaag van de mensen uit deze wijken werden niet gehoord, hun onzekerheid niet gezien. Boosheid van deze mensen begrijp ik, wat ik niet begrijp is de boosheid en rancune van mensen in bijvoorbeeld Kralingen en de grachtengordel, de salonfähigkeit van het populisme.

Tussen multiculturaliteit' of 'multiculturalisme' is er een wezenlijk onderscheid. Multiculturaliteit is een sociologisch en politiek feit. We zijn sinds de jaren zeventig steeds meer een multi-etnische en multireligieuze samenleving geworden. Het is even zinloos zich hiertegen te verzetten als bezwaar aan te tekenen tegen de zwaartekracht."

Kwestie van tijd

Zijderveld suggereert een analogie tussen de islamofobie nu en de angst in de jaren '50 van de protestanten die bang waren voor het oprukken van de Roomse gelovigen toen bekend werd dat 51% van de Nederlandse bevolking katholiek was. Vijf jaar later begon de ontkerkelijking en de ontzuiling. "Zoals er een ontkerkelijking heeft plaatsgevonden, zo zal er ook een 'ontmoskeeing' plaatsvinden, dat is nu al aan de gang. Imams klagen er al over dat jongeren niet meer naar de moskee komen. De islam is een levenshouding en de verwereldlijking ligt daar meer voor de hand dan in het christendom. De moslims integreren nu snel in de maatschappij, ze worden Nederlandse Turken en Nederlandse Marokkanen. De oude collectivistische cultuur verdwijnt op de achtergrond. De allochtone meisjes zijn de beste studenten aan de universiteit. In de wijken van Sociale Vernieuwing, bijvoorbeeld de Rotterdamse Millinxwijk, zie je autochtonen en allochtonen zich gezamenlijk inspannen voor een veilige buurt. Trouwens, ik vind de woorden allochtoon en autochtoon bedenkelijk. Ik pleit voor 'koppelteken-Nederlanders': Turks-Nederlands, Marokkaans-Nederlands, zoals men in Amerika spreekt over hyphenated Americans: Afro-Americans, Latino-Americans en anderen.

'Allochtoon' en 'autochtoon' heeft toch iets in zich van Blut und Boden, het Griekse woord chthoon betekent aarde, bodem, allochtoon van andere bodem, autochtoon van eigen bodem.

Het is een kwestie van tijd: eerst verdwijnt de religie op de achtergrond en dan de collectivistische cultuur. Natuurlijk blijven ze 'moslims'. Ik ga zelf niet naar de kerk, ik ben een agnost, ik laat me verrassen door wat er na de dood gebeurt, maar toen ik gasthoogleraar in Japan was, was ik daar vanzelfsprekend een christen uit Europa."

Anton Cornelis Zijderveld (Malang, Nederlands-Indië, 21 november 1937) is emeritus hoogleraar sociologie aan de Erasmus Universiteit van Rotterdam. Zijderveld was gasthoogleraar in Montreal, Osaka en München.
Van 1988 tot 2009 was hij partij-ideoloog van het CDA.
Hij schreef veel boeken op zijn vakgebied en publiceerde eens in de veertien dagen een column in Het Financieele Dagblad

Bron: Zijderveld, A.C.(2009), Populisme als politiek drijfzand, Cossee, Amsterdam

*Hedda Maria Post is redacteur van Basis