Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

De zorg is geen bedrijf

Jet Bussemaker over solidariteit en zorgvuldigheid

Door dr. H.M.Post*

"Politiek is niet iets voor bange mensen", antwoordt Jet Bussemaker, staatssecretaris van VWS, op de vraag of ze haar werk als sisyfusarbeid ziet. Tegelijkertijd bezuinigen en extra uitgeven, tussen die twee uitersten laveert zij.

De overheid is er om regels en wetten te maken. Mensen stellen steeds hogere eisen waardoor regels worden aangepast. Soms hebben regels perverse effecten, verrijken mensen zich ermee op een onbedoelde manier. De regels weer worden aangepast. Mensen klagen over inperking van de vorige regels, ze klagen over bezuinigingen, waardoor de zaken nog een keer anders moeten worden aangepakt. Wetten en regels veranderen. Dit proces is een belangrijk deel van regeren. De Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) is een treffende illustratie van dit fenomeen van voortdurende aanpassing. De AWBZ is een volksverzekering, die zware geneeskundige risico's dekt die niet onder de zorgverzekering vallen. Het gaat om kosten voor langdurige zorg thuis, opname in een verpleeghuis of in een gehandicapteninstelling. Kosten die door vrijwel niemand op te brengen zijn.

Het is een bijzondere wet: zij wordt uitgevoerd met geld dat door burgers maandelijks wordt opgebracht, ook door diegenen die de zorg van de wet niet nodig hebben. Het gaat om miljarden euro's, in 2009 22,5 miljard.

"De AWBZ moet gewaarborgd blijven voor kwetsbare mensen en ook voor de kwetsbare ouderen die met de vergrijzing van de babyboom in getal zullen toenemen", zegt Bussemaker stellig.
"De stijging van de kosten is groot. Voor 1968 bestond de AWBZ niet. Tien jaar geleden werd er 11 miljard uitgegeven, dat is in 2008 verdubbeld tot bijna 22 miljard. Die groei komt vooral door nieuwe, en betere, voorzieningen en maar voor een beperkt deel door de demografische ontwikkeling, De problemen van te weinig zorgpersoneel zijn eveneens levensgroot. In 2020 zijn er naar schatting 480.000 mensen in de zorg nodig. Die mensen zijn er niet, de arbeidsmarkt in haar geheel neemt toe met niet meer dan 250.000 mensen.
Voor de AWBZ kun je nu gemakkelijk oplossingen vinden: niets doen, de problemen voor je uit schuiven. Dan zit je straks wel met een stelsel dat onbetaalbaar geworden is en dat niet meer solidair is, dat zijn draagvlak onder de bevolking verliest. Men betaalt er nu fikse premie voor, ruim 300 euro per maand. Veel mensen beseffen niet dat we bereid zijn zoveel geld met elkaar op te brengen voor de kwetsbare groepen. Ik ben erg blij met deze uiting van solidariteit, maar als ik premie wil blijven kunnen vragen, moet ik ervoor zorgen dat het geld goed besteed wordt: dus niet aan bureaucratie, niet aan onverantwoord hoge salarissen, ook niet aan zorg en ondersteuning waarvan je je kunt afvragen of dat nu echt de kern is van langdurige zorg."
Zij maakt haar polshorloge los, ze zal er tijdens het hele gesprek mee spelen en het in de aanslag houden. Ook de tijd wordt goed bewaakt.

Instanties denken: 'dit is lucratief'
"De enorme groei komt voor een deel door de ondersteunende begeleiding. Soms is die nodig, bijvoorbeeld bij een zwaar gehandicapte die zonder deze begeleiding tot isolement gedoemd zou zijn. In 2003 kwam er een aanpassing van de AWBZ waardoor de begeleiding die altijd bedoeld was voor gehandicapten opeens mogelijk werd voor veel meer mensen. Dan zie je dat ook daar instanties zijn die niet zozeer belang hebben in het verbeteren van ondersteuning van mensen maar meer in het vergroten hun eigen afzetmarkt, die denken: 'dit is lucratief'. Zij bieden individuele begeleiding aan om boodschappen te doen of naar de bioscoop te gaan aan mensen zonder matige of ernstige beperkingen. Je hoort de verhalen over mensen die thuis of in verpleeghuizen langsgaan bij bewoners en hen wijzen op hun recht op zorg, hun formulieren geven ter ondertekening en zeggen: 'dan gaan wij voor u de indicatie aanvragen'. Alsof de zorg een bedrijf is. Daaraan wil ik paal en perk stellen, daar hebben we flink aangescherpt.
De laatste jaren was er ook een enorme groei in de persoonsgebonden budgets. Een pgb is een prachtige uitvinding om zieke, gehandicapte of oude mensen die thuis hulp nodig hebben de vrijheid te geven, wanneer ze dat aankunnen, zaken zo te regelen als zij dat willen. Ze zijn dan niet afhankelijk van traditionele zorgaanbieders. Maar ook bij de pgb's traden perverse effecten op, er kwamen tussenpersonen en bemiddelingbureaus die een deel van het geld in eigen zak staken."

Pavlovreactie
"Wanneer er maatregelen worden genomen in de AWBZ is er een soort pavlovreactie;
'a) er wordt alleen maar bezuinigd in de zorg, b) er mag niets'.
Maar op de AWBZ wordt niet bezuinigd, er komt ieder jaar juist meer geld bij. De zorg heeft de hoogste begroting van alle departementen: er gaat zestig miljard om in care en cure.
Mensen stellen steeds hogere eisen. Ik probeer de beweging om te keren door een duidelijk onderscheid te maken tussen wat zorg is en wat welzijn is. Welzijn valt onder de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO), onder de gemeenten. Wat ik doe, is proberen de zorg voor de meest kwetsbaren overeind te houden en dat wat op het terrein van welzijn ligt op een andere manier vorm te geven. Er is veel terechte kritiek geweest op het welzijnswerk maar je moet het kind niet met het badwater weggooien, de goede initiatieven moeten gestimuleerd. Dat betekent dat het welzijnswerk minder achter de burelen moet zitten en nota's schrijven, maar de straat op moet, erop af naar de mensen toe. Het moet minder aanbod gestuurd zijn en zich meer rekenschap geven van de vraag. Een steun in de rug hoeft niet altijd vanuit de medische hoek te komen. Sterker nog, dat is soms zelfs onwenselijk. Laten we niet vergeten dat er ook veel zorg door 'gewone' mensen wordt verleend, door vrijwilligers, mantelzorgers, mensen in een integratietraject en stagiaires."

Stappen in verandering
"Wat ik wil is de wooncomponent uit de zorg halen, wonen en zorg scheiden. We gaan dat niet in een klap doen maar geleidelijk, want anders zouden veel zorgaanbieders failliet gaan en mensen met lage inkomens erop achteruitgaan. De snelheid wordt bepaald door het tempo dat de meest kwetsbaren aankunnen.
Mensen zullen ook zelf moeten denken en voorzorgsmaatregelen treffen. Niet als het al te laat is pas gaan denken aan aangepaste huizen in woonzone's waar hulp beschikbaar is en geen trappen en stoepen zijn. Uiteindelijk blijven alle stappen in verandering erg ingewikkeld en ik heb wel geleerd, ook al wil ik zelf graag snelheid maken, dit alles weloverwogen en zorgvuldig te doen.

De kwaliteit van langdurige zorg verbeteren betekent een betere aansluiting van de AWBZ en de Zorgverzekeringswet, de ZVW, maken. Voor een klein deel wil ik de AWBZ overhevelen naar de ZVW. De ZVW is gericht op kortdurende curatieve zorg. Er geldt daarvoor een ander systeem van premiebetaling, er is eigen verantwoordelijkheid en er is concurrentie. Bij de langdurige zorg is geen sprake van concurrentie: solidariteit staat voorop, de zorg is immers onverzekerbaar. Ik vind dat de AWBZ absoluut niet over moet naar de ZVW, zij moet terug naar de kern waarvoor zij in 1968 was bedoeld en dit betekent dat wat er onbedoeld is bijgekomen er weer uit moet. Delen van de revalidatiezorg gaan weer terug naar de ZVW. Iemand die, na in het ziekenhuis geopereerd te zijn voor een gebroken heup, thuis verder revalideert, heeft nu eerst met de ZVW en dan met de AWBZ te maken. Dat wordt anders. In dit proces moeten de foutmarges zo klein mogelijk zijn. Ik wil niet meemaken dat bij uitstek hier, bij zulke kwetsbare groepen fouten hersteld moeten worden."

De cliënt centraal
"Mijn beeld van de langdurige zorg en maatschappelijke ondersteuning is dat de wensen en behoeften van mensen die langdurige zorg nodig hebben centraal staan. De uitgangspunten zijn dat zij de regie over het eigen leven zoveel mogelijk kunnen behouden, dat er een goede samenhang tussen zorg en welzijn is en tussen cure en care. Er komt een wet cliëntenrechten zorg met een sterkere positie voor de cliëntenraad ten opzichte van zorgaanbieders. Ik ben voor de versterking van de positie van cliënten en vind dat een deel van de zorgaanbieders te zeer gericht is op de afzetmarkt terwijl ze gericht zouden moeten zijn op de cliënt en waar het kan de keuze van de cliënt centraal moeten stellen. In de thuiszorg worden goede voorbeelden gegeven. Er zijn instellingen die op een andere manier zijn gaan werken dan de traditioneel grote thuiszorgorganisaties. Die meer op kleinschaligheid gericht zijn, waar meer de koppeling gemaakt wordt tussen welzijn en zorg. Dan blijkt dat wanneer je welzijn goed organiseert en kijkt naar wat mensen en hun omgeving zelf willen en nog kunnen er niet zoveel zorg gegeven hoeft te worden.

Ik heb in dit gesprek wel veel kritiek op de aanbieders geuit, maar er zijn ook juwééltjes in de langdurige zorg. Er is een enorme inzet van de professionals op de werkvloer, er zijn creatieve directeuren, denk aan de zorgvoorzieningen van de Acropolis van Humanitas, er zijn hele mooie kleinschalige voorzieningen ook in grootschalig verband. Het verpleeghuis De Strijp in Den Haag bijvoorbeeld biedt de mogelijkheid van dagopvang voor een Indische leefstijlgroep. Indische ouderen kunnen hun eigen taal spreken. Ook elders zijn leefstijlgroepen, en dit is iets anders dan mensen op een kamer dumpen met één nachtkastje. En er zijn veel instellingen die proberen te werken met nieuwe technieken, met valpreventiesystemen, met bedalarm, stoelalarm en belmatten die alarmeren wanneer de patiënt uit bed stapt.

Er worden systemen gebruikt om vergeetachtige mensen langer thuis te laten wonen, met schermen waarop men op afstand kan zien of het gas uit is.
De toekomst van de AWBZ wordt bepaald door de zorgvraag van de meest kwetsbaren, het zorgaanbod dat de professionals daar tegenover kunnen stellen en de solidariteit die de samenleving hiervoor kan opbrengen.

Ik probeer een cultuurverandering op gang te brengen door te zeggen hoe ik het wil en door financiële sturing. Maar ik weet dat het een traag proces is en dat in de vier jaar dat ik hier zit niet alles opgelost is."

*Hedda Maria Post is redacteur van Basis