Redactieadres:

Panteia B.V.

Postbus 7001

2701 AA Zoetermeer

T: 079 - 322 22 00

F: 079 - 343 01 01

E: redactie@panteia.nl

• Sign In

Omgaan met tegengestelde belangen

"Public Affairs - als het niet bestond, zou het onmiddellijk moeten worden uitgevonden. Public Affairs - sommigen versmallen het tot lobbyen - is een wezenlijk onderdeel van een volwassen democratie, van een democratie die open is omdat, zoals in de oude grondwetteksten staat, 'iedereen het recht heeft zich te wenden tot de bevoegde macht'."

Door Dr. H.M. Post*

Oud-kamerlid Jan Schinkelshoek is iemand met passie voor de publieke zaak.
Een leven lang heeft hij doorgebracht op het snijvlak van journalistiek, communicatie en politiek. Hij was hoofdredacteur van de Haagsche Courant, directeur voorlichting van het ministerie van Justitie, voorlichter in dienst van de CDA-fractie in de Tweede Kamer en directeur communicatie bij de Rabobank.
Van 2006 tot 2010 was Schinkelshoek lid van de Tweede Kamer voor het CDA. Omdat hij het gedoogakkoord met de PVV als heilloos voor het land zag, keerde hij in 2010 niet terug in het Parlement. De Public Affairs lieten hem niet los. "Na de politiek ben ik aan de andere kant gaan werken als communicatieadviseur. Wegens mijn vriendschap met Ben Pauw associeerde ik met het bureau Pauw Sanders Zeilstra, adviseurs voor communicatie en public affairs. Daarnaast geef ik voor de module 'politiek bestuurlijke sensitiviteit' gastcolleges op de Haagse Campus. Deze faculteit van de Universiteit van Leiden doet veel met 'alles wat met 'Den Haag' te maken heeft".

Formele paden en wandelgangen
De term Public Affairs is een letterlijke Amerikaanse vertaling van het Latijnse Res Publica, publieke zaak. In de beleidsliteratuur circuleren veel omschrijvingen van Public Affairs. De definitie die de lading misschien nog het best dekt: Public Affairs is het geheel van de professionalisering van de betrekkingen met de overheid en de maatschappelijke omgeving. Het is een open manier van communiceren over achtergrond, doelstellingen en belangen van partijen in relatie tot het politieke en maatschappelijke leven, gericht op de beïnvloeding van publieke en democratische besluitvormingsprocessen (scriptie van Annelies Lepla
Universiteit Gent, 2010).
Lobbyen - het niet via formele paden maar via de wandelgangen een gunst proberen te verwerven van de machtigen - is hierbij een belangrijk instrument. Het Latijnse Lobia verwijst naar de wandelgangen rond de senaat in het oude Rome. In deze wandelgangen poogden 'lobbyisten' senatoren te overtuigen van belangen. Wat ooit werd gezien als duistere praktijken in achterkamers, wordt nu erkend als een legitieme manier om belangen en inzichten van private en publieke organisaties onder de aandacht te brengen van de bestuurlijke en politieke beslisser.

Tussen tegengestelde belangen.
"Politiek en bestuur, regeerders die willen weten wat er omgaat in een land waarvoor ze geacht worden verantwoordelijkheid te dragen, moeten ontvankelijk zijn voor signalen die hen bereiken. Nu is niet iedereen in staat persoonlijk naar Den Haag af te reizen, dat moet je ook niet willen. Petities zijn niet ook altijd effectief, dus heb je mensen nodig die proberen over te brengen wat er leeft. Natuurlijk zijn daar versmalde belangen bij. Natuurlijk zijn er uitwassen en je hoeft het ook niet met alles eens te zijn. Maar het gaat erom dat de hoeveelheid wensen, opvattingen, opinies en belangen die in een land leven, op een ordentelijke, professionele manier worden overgebracht aan degenen die beslissen.
Beslissen is afwegingen maken, vaak tussen tegengestelde belangen. Omdat het geld maar één keer uitgegeven kan worden, moet men weten wat er speelt om die afweging goed te kunnen maken. Public Affairs speelt in de interactie, in dat contact tussen regeerders en geregeerden, in het hele regeerproces een belangrijke rol.

Informatie als vitale grondstof
Een goede 'public affairder' bedient zich van alle mogelijke kanalen. Als je een opinie, een belang, een wens wilt overbrengen, een issue wilt agenderen, zoals dat tegenwoordig heet, dan heb je verschillende methoden om dat te doen en zijn er verschillende adressen waartoe je je kunt wenden. Men kan een brief schrijven aan de Kamer, aan de koningin, aan een departement, of zich tot de minister richten. De plek op zich is niet zo bijster interessant. Een effectieve lobby is systematisch, want hij moet in beleid worden vertaald. Wie iets wil bereiken, moet niet problemen vergroten maar oplossingen aanleveren.
Public Affairs begint met kennis van feiten. Feiten zijn nodig om opinies, wensen, belangen - doorhalen wat niet van toepassing is - kracht bij te zetten. Het is zaak dat degenen die ons regeren en besturen, de ministers, de Kamers, de ambtenaren, de goede vragen kunnen stellen. Als Kamerlid bijvoorbeeld moet je, wanneer er een regeringsvoorstel wordt gepresenteerd, de vraag 'klopt het nu wel of klopt het niet en waarom klopt het wel of niet' kunnen beantwoorden. Daartoe moet contra-expertise worden aangeboord. Die expertise kan door Public Affairs geleverd worden. Het gaat om goede informatie en gegronde argumenten. Informatie is vitale grondstof voor het parlement, daar begint het mee. Om niet voor een kar gespannen te worden van een farmaceutische industrie of van een wapenfabrikant, is het van belang dat men zich goed en grondig bedient van Public Affairs. Als de ene kant iets beweert, moet de andere kant niet stil blijven zitten maar kennis aanboren. Soms moet je tegen de stroom in durven gaan. Als dat niet gebeurt, zou er nooit iets veranderen, dan zouden we nu nog allemaal onbeperkt roken, bij wijze van spreken. Het is dus niet zo dat belangen die veel geld achter zich hebben daarom hun zin krijgen. Invloed en macht zijn niet te koop. Het gaat om kennis.

Misplaatst cynisme
Of de Kamer in het algemeen belang handelt? Dat hangt ervan af wat je vindt dat het algemeen belang is. We zouden wel eens een verschillende opvatting kunnen hebben. De verzuiling was gebaseerd op het idee dat iedere zuil zijn eigen belang had. De zuilen hadden een platform waar op vreedzame wijze verschillen werden afgewogen en beslist: de Tweede Kamer.
Ik heb een aantal jaren in de Kamer meegemaakt en ik ben ervan overtuigd dat de Kamerleden buitengemeen secuur en buitengemeen integer afwegingen maken vanuit hun eigen opvattingen; liberaal, sociaaldemocraat, etcetera. Dat wil niet zeggen dat er geen uitzonderingen zijn of dat er nooit fouten gemaakt worden. Maar ik ben ervan overtuigd dat in onze democratie belangen, opvattingen en invloed niet te koop zijn. En hoewel het niet altijd de beste uitkomsten hoeft te genereren, integer afgewogen wordt er wel.
Het cynisme dat bestaat in dit land over politiek, cynisme dat altijd heeft bestaan maar nu misschien iets heviger, is misplaatst. Dit land wordt zeer zorgvuldig en ordentelijk bestuurd. Dat cynisme wordt uitvergroot door de media, en ook nog eens gevoed door de politiek zelf en door de wetenschap. Vanuit de wetenschap wordt vaak met dedain gesproken over 'dat zooitje in Den Haag, ze weten niet waarover ze het hebben, die Kamerleden'. Maar democratie is lekenbestuur, weet je nog? Ik geloof in het systeem zonder blind te zijn voor de feilen daaraan, maar ik waak ervoor dat we niet het kind met het badwater weggooien.

Vroeger beter?
Als er iets misgaat, wordt het vergroot door de media, zeker, de media maken er een karikatuur van. Maar in de afgelopen jaren is de journalistiek beter geworden. Veertig jaar geleden begon ik als jong journalist aan het Binnenhof en als men mij nu op symposia of congressen vraagt: 'Was het vroeger beter?' dan moet ik zeggen: 'Nee, het is nu kwalitatief veel beter'. Er is veel geïnvesteerd in opleiding, journalisten verdiepen zich meer in de feiten, er is serieuze onderzoeksjournalistiek, en kranten hebben zich ontworsteld aan het gegeven dat ze in dienst waren van politieke partijen. Denk aan Romme, fractievoorzitter van de KVP en hoofdredacteur van de Volkskrant. In de jaren zeventig was er 'het engagement': je moest ergens voor zijn of ergens tegen, links of rechts. Er is wel een kanttekening bij de situatie van nu: het engagement van toen heeft plaatsgemaakt voor afstandelijkheid. Idealen zoals in de jaren zestig, zeventig zijn er niet meer. Idealen hebben plaatsgemaakt voor kilte, voor schouderophalen en cynisme. En tegen cynisme is geen kruid gewassen. En iemand die dat cynisme voedt, kan er groot mee worden.

Subtiele balans
Wat mij mijn hele leven heeft geïnteresseerd, is de publieke zaak. Het is een onberedeneerde passie. De publieke zaak is dat domein in een land waar mensen wikkend en wegend met elkaar beslissingen nemen, het domein van mensen die gaan voor common good. Mensen met verschillende belangen, met verschillende achtergronden, met verschillende status worden het met elkaar eens over hoe het verder moet met een land. Hoe dat werkt en hoe dat kan, heeft me van jongs af aan gefascineerd. Geïntrigeerd was ik door de publieke zaak waar het algemeen belang tastend en zoekend vorm krijgt. Kennis over hoe de politiek hierbij werkt, is onmisbaar voor Public Affairs. Je kunt ook niet naar voetbal kijken als je niet weet wat de buitenspelval is.
Public Affairs heeft van oudsher in Nederland een slechte naam. Men ziet het als een methode waarmee de kapitaalkrachtigen invloed kunnen kopen. Ik denk dat niet. Waar ik me wel over opwind, is soms de methode van lobbyen. Men dringt zich in - dat is niet zo moeilijk want het systeem is gelukkig open- en legt een boodschappenlijstje op tafel. Bij mij werkte dat averechts: 'waarom zou ik u moeten volgen en niet de minister of uw concurrent? Geef me redenen, geef me argumenten.' Er moet een subtiele balans zijn tussen halen en brengen. Democratie is ermee gediend wanneer besluitvormingsprocessen niet alleen transparanter worden maar ook op een hoger niveau worden getild. Geef informatie, redenen, argumenten, zodat afwegingen tussen contrasterende belangen beter kunnen worden gemaakt.
In de Kamer is een overkill aan informatie. Het is dus belangrijk dat de lobbyist een doorgeefluik is tussen maatschappij en Parlement, en dat hij informatie aanscherpt, toespitst, dat hij voor de Kamerleden informatie filtert. Het imago van lobbyen in de zin van Public Affairs verandert. Natuurlijk, corruptie zal altijd blijven, maar Public Affairs in de goede zin van het woord houdt zich bezig met het publiek domein en heeft een positief effect op de kwaliteit van besluitvorming.
Beleidsonderzoek speelt daar een belangrijke rol in, meer dan ooit. Er is steeds meer informatie. Ze komt met steekwagentjes de Kamer binnen, en die informatie moet geselecteerd worden. Daar heb je ook onderzoek voor nodig, externe expertise is onmisbaar. Beleidsonderzoek is een verrijkingsprocedure om zo te zeggen. Beleidsonderzoek onderzoekt alles zonder aanziens des persoons. In de schakel tussen onderzoek en beslissing kan Public Affairs een rol spelen. Maar dan moeten ze het wel goed doen. De beleidsonderzoekers moeten worden uitgedaagd: jullie zeggen dit nu wel, maar.... Het is heerlijk om dit spel te spelen."